Klasik Psikoloji Kuramları Perspektifinden Modern İlişkiler

Giriş

Sosyal medya akışında karşılaşılan kusursuz fotoğraflar, idealize edilmiş yaşam tarzları ve görünür kılınan romantik ilişkiler, bireyin dijital ortamda kendisini ve ilişkilerini nasıl sunduğu sorusunu gündeme getirmektedir. Dijital platformlar yalnızca iletişim kurulan araçlar değildir; aynı zamanda kişinin kendisini başkalarının bakışına sunduğu, sosyal geri bildirim aldığı ve yaşam deneyimlerinden bazılarını seçerek görünür kıldığı alanlardır. Bu nedenle sosyal medyada paylaşılan içerikler, bireyin yaşamının bütünüyle özdeş kabul edilemez; çoğu zaman seçilmiş, düzenlenmiş ve belirli bir izlenim oluşturacak biçimde sunulmuş kesitlerden oluşur. Bu durum, dijital çağın bütünüyle yeni bir insan doğası yarattığı anlamına gelmez. Daha ziyade, özdeğer arayışı, kabul görme ihtiyacı, kaygıyla baş etme ve başkalarıyla yakınlık kurma gibi uzun süredir psikolojinin konusu olan süreçlerin yeni iletişim koşulları içinde görünür hâle gelmesi olarak değerlendirilebilir. Teknoloji aracılığıyla iletişimin yakınlık ve yalnızlık deneyimleriyle ilişkisi de bu tartışmanın çağdaş boyutlarından biridir (Turkle, 2011). Bu çerçevede Alfred Adler’in bireysel psikoloji yaklaşımı, Sigmund Freud’un psikanalitik kuramı ve Donald W. Winnicott’ın gelişimsel-psikanalitik görüşleri, dijital benlik sunumu ve ilişkisel deneyimleri yorumlamak için farklı açıklama olanakları sağlar. Bu yazının temel sorusu, bireylerin sosyal medyada idealize edilmiş benlik ve ilişki temsilleri oluşturmasının söz konusu kuramlar çerçevesinde nasıl yorumlanabileceğidir. Çalışma, bu kuramların dijital davranışları doğrudan açıklayan veya tanı koymayı sağlayan modeller olduğunu ileri sürmemektedir. Bunun yerine, klasik kavramların çağdaş dijital deneyimlerle hangi noktalarda ilişkilendirilebileceğini ve bu ilişkinin sınırlarını tartışmayı amaçlamaktadır.

Adler: Yetersizlik Duygusu, Telafi ve Dijital Benlik Sunumu

Alfred Adler’in bireysel psikoloji kuramında aşağılık ya da yetersizlik duygusu (inferiority feeling), bireyin özellikle çocukluk dönemindeki bağımlılık, sınırlılık ve güçsüzlük deneyimleriyle bağlantılı olarak ele alınır. Bu duygu tek başına patolojik değildir. Aksine, bireyin kendisini geliştirmesine, eksiklik olarak algıladığı yönleriyle baş etmesine ve yaşamda yetkinlik kazanmaya çalışmasına zemin hazırlayabilir. Adler’e göre telafi (compensation), bireyin algıladığı yetersizliklerle başa çıkma yollarından biridir; üstünlük çabası (striving for superiority) ise yalnızca başkalarını geride bırakma isteğine indirgenemeyecek, gelişme ve yetkinleşme yönelimini de içeren daha geniş bir kavramdır (Adler, 1927/2011). Bu yaklaşım, sosyal medyada sergilenen idealize edilmiş benlik ve ilişki temsillerini yorumlamak için bir çerçeve sunabilir. Örneğin, kendisini yetersiz veya değersiz hisseden bazı bireyler, dijital ortamda başarılarını, mutluluklarını ya da ilişkilerinin olumlu yönlerini özellikle vurgulayarak kendilerine daha olumlu bir imaj oluşturmayı amaçlayabilir. Bazı durumlarda bu tür bir sunum, algılanan eksikliği gidermeye yönelik telafi edici bir strateji olarak yorumlanabilir. Dışarıya sunulan imaj ile kişinin içsel değerlendirmesi arasındaki fark büyüdüğünde ise aşırı telafi olasılığı tartışılabilir. Bununla birlikte, idealize edilmiş bir çift fotoğrafı veya mutlu bir yaşam paylaşımı tek başına aşağılık duygusunun, ilişki sorunlarının ya da aşırı telafinin göstergesi değildir. İnsanlar anılarını kaydetmek, sevinçlerini paylaşmak, sosyal aidiyet hissetmek veya kendilerini yaratıcı biçimde ifade etmek için de içerik üretebilir. Dolayısıyla Adlerci bir yorumun anlamlı olabilmesi için yalnızca paylaşımın görünüşüne değil, bireyin motivasyonlarına, yaşam tarzına ve davranışın içinde bulunduğu ilişkisel bağlama da dikkat edilmelidir. Adler’in toplumsal ilgi (social interest) kavramı, bu tartışmayı derinleştiren önemli bir boyuttur. Toplumsal ilgi, bireyin yalnızca kişisel başarı ve üstünlük arayışına değil, başkalarıyla iş birliği kurma ve ortak yaşama katkıda bulunma kapasitesine de işaret eder. Bu açıdan dijital görünürlük ile anlamlı ilişki kurma arasında zorunlu bir eşitlik bulunmaz. Beğeni ve takipçi sayısı gibi ölçülebilir geri bildirimler kişinin sosyal kabul algısını etkileyebilse de karşılıklılık, empati ve iş birliğine dayalı ilişkilerin yerini kendiliğinden tutmaz (Adler, 1927/2011).

Freud: Yüceltme ve Duygusal Deneyimlerin Dönüştürülmesi

Sigmund Freud’un yapısal kişilik modelinde id, ego ve süperego, ruhsal işleyişin farklı işlevlerini temsil eder. Ego, içgüdüsel talepler, dış gerçekliğin koşulları ve süperegonun beklentileri arasında aracılık etmeye çalışır; bu süreçte kaygıyla baş etmek ve ruhsal dengeyi korumak amacıyla çeşitli savunma mekanizmaları devreye girebilir (Freud, 1923/1961). Yüceltme (sublimation), psikanalitik kuramda dürtüsel enerjinin doğrudan doyum yerine toplumsal açıdan kabul gören, yaratıcı veya üretken amaçlara yöneltilmesiyle ilişkilendirilen bir süreçtir (McWilliams, 2011). Bu kavram, dijital içerik üretimiyle ancak belirli koşullar altında ilişkilendirilebilir. Örneğin, birey yoğun duygusal deneyimlerini fotoğraf, video, yazı veya başka yaratıcı üretim biçimleri aracılığıyla işleyip ifade ediyorsa, bu etkinlik dürtüsel ya da duygusal enerjinin üretken bir alana yöneltilmesi açısından yüceltme kavramıyla birlikte tartışılabilir. Dijital üretim, kişinin deneyimini anlamlandırmasına ve onu başkalarıyla paylaşılabilir bir biçime dönüştürmesine olanak sağlayabilir. Ancak yalnızlık yaşayan bir kişinin vlog hazırlaması, romantik ilişkisini estetik biçimde sunması veya sosyal medyada yoğun zaman geçirmesi, kendi başına yüceltme mekanizmasının işlediğini göstermez. Bu davranışlar kendini ifade etme, sosyal destek arama, onay ihtiyacı, eğlenme, kaçınma ya da alışkanlık gibi farklı süreçlerle ilişkili olabilir. Özellikle gerçek ilişkisel temasın risklerinden kaçınmak için dijital içerik üretildiği ileri sürülecekse, bu motivasyonun ayrıca temellendirilmesi gerekir. Yakınlıktan kaçınma ile yüceltme aynı psikolojik süreç değildir; birincisi tek başına ikincisini kanıtlamaz. Bu nedenle Freud’un yüceltme kavramı, sosyal medyadaki her estetik paylaşımı açıklayan genel bir etiket olarak değil, duygusal veya dürtüsel deneyimlerin yaratıcı ve toplumsal açıdan kabul gören üretimlere dönüştürüldüğü durumları tartışmak için sınırlı ve dikkatli biçimde kullanılmalıdır. Böyle bir yaklaşım, dijital üretimin hem yaratıcı potansiyelini hem de kişinin zorlayıcı duygularıyla ilişki kurma biçimini değerlendirmeye imkân verir.

Winnicott: Geçişsel Olgular, Potansiyel Alan ve Dijital Ortam

Donald W. Winnicott’ın gelişimsel-psikanalitik yaklaşımında geçiş nesnesi (transitional object), çocuğun bakım veren kişiden ayrışma sürecinde güven ve süreklilik deneyimiyle ilişkilendirdiği somut bir nesnedir. Battaniye veya oyuncak gibi nesneler, çocuğun içsel dünyası ile dış gerçeklik arasında kurduğu ilişkinin gelişiminde rol oynar. Geçiş nesnesi, geçişsel olgular ve potansiyel alan (potential space) birbiriyle ilişkili olmakla birlikte aynı kavramlar değildir. Potansiyel alan, oyun, yaratıcılık ve kültürel deneyimin gelişebildiği; içsel gerçeklik ile dış dünya arasında yer alan deneyim alanını ifade eder (Winnicott, 1971/2005). Bu kavramlar dijital ortamları düşünmek için doğrudan eşdeğerlik kurmadan kullanılabilir. Sosyal medya, bireyin içsel deneyimlerini dış dünyaya sunduğu, farklı kimlik olanaklarını denediği ve başkalarıyla etkileşim kurduğu bir ara alan işlevi görebilir. Kişi, yüz yüze ilişkilerde ifade etmekte zorlandığı bazı düşünce ve duyguları çevrimiçi ortamda daha kolay dile getirebilir; dijital ortamda yaratıcı üretim yoluyla kendisine ait anlamlar kurabilir. Bu bakımdan dijital alanın bazı özellikleri, Winnicott’ın potansiyel alan kavramıyla işlevsel benzerlikler taşıyabilir. Bununla birlikte, akıllı telefonun Winnicott’ın tanımladığı geçiş nesnesiyle özdeş olduğunu veya sosyal medya platformlarının doğrudan potansiyel alanın kendisi olduğunu söylemek doğru değildir. Geçiş nesnesi, erken çocukluk dönemindeki belirli bir gelişimsel ve ilişkisel bağlam içinde tanımlanmıştır. Dijital teknolojileri bu kavramlarla ilişkilendirmek, kuramın özgün anlamını genişleten çağdaş bir yorumdur; Winnicott’ın dijital araçlar hakkında öngörüsü değildir. Winnicott’ın gerçek kendilik (true self) ve sahte kendilik (false self) kavramları da dijital benlik sunumunu tartışmaya katkı sağlayabilir. Birey, dijital ortamda kendiliğinden gelen ilgi ve deneyimlerini ifade edebileceği gibi, başkalarının beklentilerine uyum sağlamak amacıyla sürekli düzenlenmiş bir imaj da oluşturabilir. Bununla birlikte, çevrimiçi profilin seçilmiş veya düzenlenmiş olması tek başına sahte kendiliğin kanıtı değildir. Daha anlamlı soru, kişinin dijital sunumunun kendi deneyimleriyle ne ölçüde uyumlu olduğu ve bu sunumu oluştururken kendiliğindenliğe ne kadar alan tanıdığıdır (Winnicott, 1971/2005). Dolayısıyla dijital ortam yalnızca gerçeklikten kaçılan bir sığınak olarak değerlendirilmemelidir. Bazı kişiler için yaratıcı ifade ve ilişki kurma olanağı sunarken, bazı durumlarda dışsal onaya aşırı bağımlılığı veya yaşantı ile temsil arasındaki mesafeyi artırabilir. Bu işlevin nasıl ortaya çıktığı, bireyin özelliklerine ve dijital etkileşimin gerçekleştiği bağlama bağlıdır.

Kuramsal Yaklaşımların Birlikte Değerlendirilmesi

Adler, Freud ve Winnicott’ın yaklaşımları aynı kuramsal geleneğin birbirinin yerine geçebilen açıklamaları değildir. Her biri insan davranışının farklı yönlerine odaklanır. Adler’in yaklaşımı, bireyin yetersizlik algısı, gelişme çabası ve toplumsal ilişkiler içindeki konumunu anlamaya yardımcı olur. Freud’un yüceltme kavramı, dürtüsel ve duygusal deneyimlerin hangi koşullarda yaratıcı veya toplumsal açıdan kabul gören etkinliklere yöneltilebileceğini tartışmaya açar. Winnicott ise bireyin içsel dünyası ile dış gerçeklik arasındaki geçişleri, oyun ve yaratıcılık alanını ve kendilik deneyimini anlamaya yönelik bir perspektif sağlar. Bu üç yaklaşım birlikte düşünüldüğünde, dijital benlik sunumunun tek bir psikolojik nedene indirgenemeyeceği görülür. Aynı paylaşım bir kişi için kendini ifade etme, başka biri için sosyal aidiyet kurma, bir diğeri içinse özdeğerini doğrulama girişimi olabilir. Benzer biçimde dijital ortam, bir ilişkide yakınlığı destekleyebilirken başka bir ilişkide yüz yüze iletişimin yerini alan sınırlı bir temas biçimine dönüşebilir. Bu nedenle dijital davranışları yorumlarken bireysel motivasyon, ilişki bağlamı ve platformun sunduğu iletişim koşulları birlikte ele alınmalıdır.

Sonuç

Dijital platformlarda sergilenen benlik ve ilişki temsilleri, bireyin yalnızca görünür olma arzusuyla değil; özdeğerini düzenleme, duygusal deneyimlerini ifade etme, yaratıcılığını kullanma ve başkalarıyla bağ kurma ihtiyaçlarıyla da ilişkili olabilir. Adler’in telafi ve üstünlük çabası kavramları, bireyin yetersizlik algısı karşısında geliştirebileceği stratejileri; Freud’un yüceltme kavramı, dürtüsel ve duygusal enerjinin yaratıcı üretime yöneltilmesini; Winnicott’ın potansiyel alan yaklaşımı ise içsel deneyim ile dış gerçeklik arasında kurulabilen ara alanı tartışmaya açmaktadır. Bununla birlikte, dijital ortamda idealize edilmiş bir benlik sunumu her zaman psikolojik bir eksikliğin, savunma mekanizmasının veya ilişkisel sorunun göstergesi olarak değerlendirilemez. Dijital iletişim bazı durumlarda gerçek ilişkilerin yerini alan yüzeysel bir temsil alanı oluşturabilir; başka durumlarda ise yakınlığı sürdürmeye, destek bulmaya ve kendini yaratıcı biçimde ifade etmeye katkı sağlayabilir. Dolayısıyla temel mesele teknolojinin kendisinden çok, bireyin dijital ortamı hangi ihtiyaçlar doğrultusunda kullandığı ve bu kullanımın gerçek yaşam deneyimleriyle nasıl ilişkilendiğidir. Klasik psikoloji kuramları, günümüz dijital yaşamını kendi tarihsel bağlamlarından bağımsız biçimde açıklayan hazır formüller sunmaz. Bunun yerine, insanın kabul görme, kendini geliştirme, içsel gerilimlerini düzenleme ve anlamlı ilişkiler kurma arayışlarını farklı yönleriyle düşünmemize yardımcı olur. Sosyal medyadaki kusursuz ilişki temsillerini eleştirel biçimde değerlendirmek, bu temsilleri gerçek ilişkinin kendisiyle karıştırmamayı ve dijital görünürlük ile karşılıklı, sahici yakınlık arasındaki farkı sorgulamayı mümkün kılar.

Kaynakça

• Kaynakça
• Adler, A. (2011). İnsan doğasını anlamak (C. Şentuna, Çev.). Say Yayınları.
• Freud, S. (1961). The ego and the id. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 19, pp. 12–66). Hogarth Press.
• McWilliams, N. (2011). Psychoanalytic diagnosis: Understanding personality structure in the clinical process (2nd ed.). Guilford Press.
• Turkle, S. (2011). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other. Basic Books.
• Winnicott, D. W. (2005). Oyun ve gerçeklik (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları.