Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Neden Unutmak İstediklerimizi Hatırlarız da Bildiklerimizi Bazen Hatırlayamayız?

5 dk.okuma süresi
Neden Unutmak İstediklerimizi Hatırlarız da Bildiklerimizi Bazen Hatırlayamayız?

Gün içinde zihnimizin nasıl çalıştığını çoğu zaman fark etmeyiz. Bir şarkıyı duyduğumuzda yıllar önce yaşadığımız bir anıya döner, tanıdık bir kokuyla çocukluğumuzu hatırlarız. Buna karşılık, sınavda çok iyi bildiğimiz bir sorunun cevabını bulmakta zorlanabiliriz. Üstelik bazen aklımızdan çıkarmak istediğimiz bir düşünce, tam da unutmaya çalıştığımız için zihnimizde daha fazla yer kaplar. Peki, neden bazı anılar kendiliğinden canlanırken bazı bilgilere ulaşmakta güçlük çekeriz? Bu soruların yanıtı, belleğin yalnızca bilgileri depolayan bir sistem olmadığını; dikkat, duygu, tekrar ve çağrışımlarla birlikte çalışan dinamik bir süreç olduğunu gösterir.

Bellek, yalnızca saklamak değil, gerektiğinde hatırlayabilmektir. Bellek üzerine deneysel çalışmalar yapan Alman psikolog Hermann Ebbinghaus, öğrenilen bilgilerin zaman içinde nasıl unutulduğunu incelemiştir. Hatta araştırmalarını kendi üzerinde denemiştir. Çünkü insan kendi zihnini, belleği yine en iyi kendi üzerinden gözlemlenebileceğini düşünüyordu. Çalışmaları sonucunda ortaya koyduğu unutma eğrisi, yeni öğrenilen bilgilerin özellikle ilk zamanlarda hızlı biçimde kaybolabildiğini, zaman geçtikçe unutma hızının yavaşladığını gösterir. Bu bulgu, öğrenmenin tek seferlik bir etkinlik olarak görülmemesi gerektiğini hatırlatır. Bir bilgiyi bir kez okumak, onu uzun süre hatırlayacağımız anlamına gelmez. Bilgiyle yeniden karşılaşmak ve onu belirli aralıklarla tekrar etmek, bellekte daha kalıcı hâle gelmesine yardımcı olabilir.

Ancak burada önemli olan yalnızca tekrar sayısı değildir. Tekrarın nasıl yapıldığı da hatırlama performansını etkiler. Bir metni defalarca okumak yerine, kitabı kapatıp öğrendiklerimizi kendi cümlelerimizle anlatmaya çalışmak veya kendimize sorular sormak, bilgiyi zihinden geri çağırmamızı sağlar. Aralıklı tekrar ve aktif hatırlama gibi yöntemler, öğrenilen bilginin yalnızca tanıdık gelmesini değil, gerektiğinde kullanılabilmesini de destekler.

Çağrışımlar hatırlamayı nasıl etkiler?

Zihnimizdeki bilgiler birbirinden kopuk dosyalar gibi durmaz. Bir düşünce, duygu, ses, koku ya da görüntü başka bir anıyı harekete geçirebilir. Örneğin yıllardır dinlemediğimiz bir şarkı, bizi bir okul gezisine veya geçmişteki bir arkadaşımıza götürebilir. Çünkü o şarkı, yaşadığımız döneme ait başka ayrıntılarla zihnimizde bağlantı kurmuştur. Bu nedenle hatırlama, bazen doğrudan aradığımız bilgiden değil, onunla ilişkili bir ipucundan başlar.

Peki, unutmaya çalıştıkça neden daha çok hatırlarız?

İstenmeyen düşüncelerle mücadele etmek de belleğin ilginç yönlerinden biridir. Üzücü bir konuşmayı, yaptığımız bir hatayı ya da bizi rahatsız eden bir anıyı aklımızdan çıkarmak isteyebiliriz. Fakat kendimize sürekli “Bunu düşünmemeliyim” dediğimizde, zihnimiz bir yandan düşünceyi uzak tutmaya çalışırken diğer yandan onun geri gelip gelmediğini kontrol eder. Böylece düşünceye yeniden dikkat yöneltmiş oluruz.

Psikolog Daniel Wegner’in beyaz ayı deneyi bu durumu açıklamak için sıkça anılır. Katılımcılardan beyaz ayıyı düşünmemeleri istendiğinde, beyaz ayı düşüncesi zihinlerine tekrar tekrar gelmiştir. Bu sonuç, düşünceleri bastırma çabasının bazen ters etki yaratabileceğini gösterir. Elbette bu, her düşüncenin mutlaka daha sık hatırlanacağı anlamına gelmez. Ancak düşünceyle sürekli mücadele etmek, onun zihinsel gündemimizde kalmasına katkıda bulunabilir. Böyle anlarda düşünceyi yargılamadan fark etmek, dikkati nazikçe başka bir etkinliğe yöneltmek ve gerekiyorsa duygunun altında yatan ihtiyacı anlamaya çalışmak daha yardımcı olabilir.

Sınav anında bildiklerimiz neden aklımıza gelmez?

Benzer bir güçlüğü sınavlarda da yaşarız. Günlerce çalıştığımız bir konunun cevabı, sınav kâğıdını gördüğümüzde bir anda zihnimizden silinmiş gibi olabilir. Bu durum her zaman bilginin unutulduğu anlamına gelmez. Bilgi bellekte bulunmasına rağmen o anda ona ulaşmak zorlaşmış olabilir.

Sınav kaygısı yükseldiğinde dikkatin bir bölümü soruya değil, “Ya yapamazsam?”, “Ya bildiklerimi unutursam?” gibi düşüncelere yönelir. Yoğun kaygı, dikkati sürdürmeyi ve bilgiyi geri çağırmayı güçleştirebilir. Sınavdan çıktıktan sonra cevabın birden akla gelmesi, bilginin tamamen kaybolmadığını; o anki koşulların hatırlamayı zorlaştırmış olabileceğini düşündürür.

Bu nedenle sınava hazırlanırken yalnızca konu tekrarı yapmak değil, sınav koşullarına benzer biçimde pratik yapmak da önemlidir. Süre tutarak soru çözmek, öğrendiklerimizi notlara bakmadan anlatmak ve kısa molalar vermek hatırlamayı destekleyebilir. Sınav sırasında birkaç yavaş nefes almak, soruyu yeniden ve dikkatlice okumak, takıldığımız soruya daha sonra dönmek de kaygının dikkatimizi ele geçirmesini önlemeye yardımcı olabilir.

Zihnimizi anlamak, kendimize daha anlayışlı yaklaşmakla başlar. Belleğimiz kusursuz bir kayıt cihazı değildir. Hatırladıklarımız; neye dikkat ettiğimizden, bilgiyi ne kadar tekrar ettiğimizden, hangi çağrışımlara sahip olduğumuzdan ve o sırada nasıl hissettiğimizden etkilenir. Bu yüzden bir anıyı unutamamak ya da sınavda bir cevabı hatırlayamamak, tek başına hafızamızın yetersiz olduğu anlamına gelmez.

Belki de kendimize sormamız gereken soru şudur: “Neden hatırlayamıyorum?” yerine “Hatırlamamı şu anda ne zorlaştırıyor?” Bu küçük bakış açısı değişikliği, belleğimizi daha iyi anlamamıza ve kendimize karşı daha sabırlı olmamıza yardımcı olabilir. Çünkü zihnimizle kurduğumuz ilişki, onu zorlamakla değil, nasıl çalıştığını keşfetmekle güçlenir.

Kaynakça

  • https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/606742
Ayşenur Dağçeken Ayşenur Dağçeken
Ayşenur Dağçeken Psikoloji Bölümü son sınıf öğrencisidir. Lisans eğitimi süresince mesleki gelişimini desteklemek amacıyla çeşitli psikolojik danışmanlık merkezlerinde ve klinik platformlarda gönüllü staj ve klinik gözlem süreçlerinde bulunmuştur. Şema Terapisi, Kişilik Bozuklukları ve Bilişsel Davranışçı Terapi gibi temel ekollere yönelik ilgi alanlarına sahiptir. Yazılarında; çocuk, ergen, yetişkin ve çift psikolojisi üzerine derinlemesine, bilimsel temelli psikolojik içerikler üreterek okuyucularına rehberlik etmeyi amaçlamaktadır.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!