Kendinize Ne Söylüyorsunuz? Beyniniz Dinliyor
Kendimize her gün söylediğimiz cümleler, zaman içinde yalnızca düşünceler olarak kalmaz; dikkatimizi belirli deneyimlere yönlendirebilir, olayları yorumlama biçimimizi etkileyebilir ve davranışlarımızın yönünü değiştirebilir. Beynin deneyimler ve tekrarlar doğrultusunda kendini yeniden düzenleyebilme kapasitesi olarak tanımlanan nöroplastisite, bu süreci anlamak açısından önemli bir bilimsel çerçeve sunar. Dolayısıyla “Ben yapamam”, “Ben böyleyim” ya da “Bunu başarabilirim” gibi ifadelerin değeri, onların sihirli biçimde gerçeğe dönüşmesinden değil; kişinin kendisini, çevresini ve geleceğe ilişkin olasılıkları nasıl algıladığını etkileyebilmesinden kaynaklanır. Tekrarlanan düşünceler davranışları, davranışlar deneyimleri ve deneyimler de zaman içinde beynin işleyişini etkileyebilir. Bu nedenle insanın kendisiyle kurduğu dil, yalnızca bugünkü psikolojik durumunu değil, gelecekte nasıl düşüneceğini, davranacağını ve kendisini nasıl konumlandıracağını da etkileyebilen dinamik bir sürecin parçasıdır.
İnsanın kendisiyle kurduğu içsel iletişim, yalnızca günlük yaşamda kullandığı sözcüklerden ibaret değildir. Düşünceler, inançlar, beklentiler ve kişinin kendisine yönelik değerlendirmeleri; dikkat süreçlerini, duygusal tepkilerini ve davranışlarını etkileyen önemli psikolojik unsurlardır. Bu nedenle kişinin kendisi hakkında tekrar tekrar kullandığı ifadeler, doğrudan bir biçimde hayatını değiştirmese de zaman içerisinde algılama, değerlendirme ve davranış biçimlerini etkileyerek yaşam deneyimlerinin şekillenmesinde rol oynayabilir. Bu noktada nöroplastisite kavramı önemli bir açıklama çerçevesi sunmaktadır.
Nöroplastisite, beynin deneyim, öğrenme, çevresel koşullar ve davranışlar doğrultusunda yapısal ve işlevsel özelliklerini değiştirebilme kapasitesini ifade eder. Beyin, yaşam boyunca tamamen değişmez ve sabit bir yapı olarak işlev görmez. Öğrenme süreçleri, tekrar edilen davranışlar ve yaşantılar sonucunda belirli sinirsel bağlantıların güçlenmesi veya zayıflaması mümkündür. Bu özellik, bireyin yalnızca yeni bilgiler öğrenebilmesini değil, aynı zamanda belirli düşünce ve davranış örüntülerini zaman içerisinde değiştirebilmesini de mümkün kılar.
Kişinin kendisine ilişkin düşünceleri bu süreç içerisinde önemli bir yere sahiptir. Örneğin sürekli olarak “Ben başarısız biriyim” şeklinde düşünen bir birey, yaşadığı olayları bu temel inanç doğrultusunda yorumlama eğiliminde olabilir. Başarısızlık olarak değerlendirdiği deneyimlere daha fazla dikkat ederken, başarılarını veya yeterliliklerini göz ardı edebilir. Bunun sonucunda özgüveninde azalma, kaçınma davranışlarında artış ve yeni deneyimlere yönelik isteksizlik ortaya çıkabilir. Bu davranışların tekrarlanması ise başlangıçtaki inancın daha da güçlenmesine katkıda bulunabilir.
Benzer biçimde kişinin kendisine yönelik daha işlevsel ve gerçekçi ifadeler geliştirmesi, olayları değerlendirme biçimini değiştirebilir. “Bunu kesinlikle yapamam” düşüncesinin yerine “Bunu öğrenmek için farklı yollar deneyebilirim” şeklindeki bir yaklaşımın benimsenmesi, kişinin dikkatini yalnızca yetersizliklerine değil, öğrenme ve gelişme olanaklarına da yöneltebilir. Burada belirleyici olan yalnızca olumlu cümlelerin tekrar edilmesi değildir. Asıl önemli olan, düşünce biçimindeki değişimin davranışlarla desteklenmesi ve yeni deneyimlerin ortaya çıkmasıdır.
Bu nedenle nöroplastisiteyi “ne düşünürsek o olur” şeklinde basitleştirmek doğru değildir. Bir kişinin sürekli olarak belirli bir şeyi söylemesi, o olayın biyolojik veya psikolojik olarak mutlaka gerçekleşeceği anlamına gelmez. İnsan davranışı; biyolojik özellikler, geçmiş deneyimler, sosyal çevre, öğrenme süreçleri, ekonomik ve kültürel koşullar gibi çok sayıda faktörün etkileşimi içerisinde şekillenir. Bununla birlikte düşüncelerimizin davranışlarımızı etkileyebildiği, davranışlarımızın ise yeni deneyimler oluşturarak düşünce ve inançlarımızı yeniden şekillendirebildiği bilinmektedir.
İsteklerimiz ve hedeflerimiz de bu süreçte önemli bir işleve sahiptir. Bir kişinin belirli bir hedefe yönelik güçlü bir motivasyon geliştirmesi, dikkatini o hedefle ilişkili bilgi ve fırsatlara daha fazla yöneltmesine neden olabilir. Örneğin kariyerinde değişiklik yapmak isteyen bir kişi, bu hedef doğrultusunda yeni eğitimlere katılabilir, farklı insanlarla iletişim kurabilir, becerilerini geliştirebilir ve daha önce fark etmediği fırsatları değerlendirmeye başlayabilir. Dolayısıyla başlangıçta yalnızca zihinsel bir hedef olarak bulunan istek, davranışsal değişikliklerle birlikte kişinin yaşam deneyimini dönüştürmeye başlayabilir.
Burada dikkat edilmesi gereken önemli nokta, düşüncenin tek başına davranıştan bağımsız bir güç olarak değerlendirilmemesidir. Kişinin “değişmek istiyorum” demesi başlangıç için anlamlı olabilir; ancak değişimi sürdürülebilir hâle getiren unsur, bu düşüncenin yeni davranışlarla desteklenmesidir. Tekrar edilen davranışlar yeni öğrenmelerin oluşmasına katkıda bulunurken, yeni öğrenmeler de kişinin kendisi ve çevresi hakkındaki değerlendirmelerini değiştirebilir.
Bu açıdan bakıldığında insan, yalnızca geçmiş deneyimlerinin pasif bir ürünü değildir. Geçmiş yaşantılar kişinin mevcut düşünce ve davranış örüntülerini etkileyebilir; ancak yeni deneyimler ve öğrenmeler aracılığıyla bu örüntüler yeniden şekillenebilir. Nöroplastisite, değişimin her zaman kolay veya sınırsız olduğunu değil, beynin yaşam boyunca deneyimlerden etkilenmeye devam eden dinamik bir sistem olduğunu göstermektedir.
Sonuç olarak, kendimize söylediğimiz sözlerin önemini yalnızca “olumlu düşünmek” üzerinden değerlendirmek yerine, bu sözlerin dikkatimiz, duygularımız, davranışlarımız ve deneyimlerimiz üzerindeki olası etkileri üzerinden ele almak daha gerçekçi bir yaklaşımdır. Tekrarlanan düşünceler davranışlarımızı etkileyebilir; davranışlarımız yeni deneyimler oluşturabilir ve bu deneyimler zaman içerisinde beynin işleyişine katkıda bulunabilir.
Belki de bu nedenle kendimize söylediğimiz cümleleri değiştirmek, hayatımızı bir anda değiştirmek anlamına gelmez. Ancak kendimizle kurduğumuz dili değiştirmek, olayları değerlendirme biçimimizi ve davranışlarımızı değiştirmek için önemli bir başlangıç oluşturabilir. İnsan, düşündükleriyle sınırlı değildir; ancak tekrar ettiği düşünceler, seçtiği davranışlar ve yaşadığı deneyimler aracılığıyla zaman içerisinde kendisini yeniden şekillendirebilir.
