Eğitim sistemi içerisinde duygudurum stabilizasyonu en değişken grup sınav gruplarıdır. Gelecek kaygısı, zaman yönetimi sorunu, haksız rekabet ve eğitimde fırsat eşitsizliği gibi birçok husus, sınav grubu öğrencilerinin psikolojisi üzerinde etkili olmaktadır. Bu bağlamda, ebeveyn tutumları da önemli bir etken olarak öne çıkmaktadır.
Ebeveyn Tutumu
Sistem, öğrencilere büyük bir kaygı yüklerken, ebeveynlerin de benzer kaygı ve rekabet duygusuna kapıldığı birçok çalışma ile saptanmıştır. Araştırmalar, ebeveyn tutumları ile akademik açıdan güdülenme ölçeklerinin alt boyutları arasında anlamlı ilişkiler olduğunu göstermektedir. Kendini gerçekleştirme ve bilgiyi pratiğe dökme eğilimlerinin, anne/baba tutumunun kabul/ilgi alt boyutuyla ilişkili olduğu belirlenmiştir (Peker & Kağızmanlı, 2018, s. 218). Bu nedenle, bireyin potansiyelini ortaya çıkarma ve gelişme süreci, evdeki ortamda gördüğü tutum ile eş zamanlı ilerlemektedir. Akademik beklentisi yüksek ve otoriter ebeveynlerin, aileden kaynaklanan tükenmişlik sendromunu desteklediğine dair somut veriler mevcuttur (Aypay & Altınsoy, 2023, s. 597).
Ebeveyn Tutumunun Öğrenci Psikolojisindeki Yeri
Öğrenci, ebeveyn tarafından yüksek akademik beklenti ile karşılaştığında kaygı seviyesi artmaya başlar. Bu durum, başarılı/başarısız ayrımından çok, odaklanma ve bilgi alma/aktarma süreçlerinde zorluk yaşama gibi sorunlarla sonuçlanır. Erken destek almayan öğrenciler, nefes darlığı, çarpıntı ve görme duyusunda kısmi bulanıklık gibi fiziksel etkiler yaşamaya başlar. Bu da sürecin kaotik hale gelmesine neden olur. Kaygılı ve otoriter ebeveynler, anksiyete ya da panik atak belirtileri gösteren çocuklarına karşı “yetersiz” tutumunu artırır. Bu “yetersizliği” kapatmak için özel ders, kurs ve deneme pratiği sayısını artırmayı tercih ederler. Ancak genel çalışmalara göre, demokratik ebeveynlik stilinin iyimserliği pozitif yönde etkilediği, otoriter ebeveynlik stilinin ise negatif yönde etkilediği tespit edilmiştir (Özpehriz, H. S. 2020).
Otorite kavramını ebeveyn olarak çocuğun hayatından çıkarmak değil, dengeli tutmak ve akademik gelişim noktasında destekleyici davranmak büyük önem taşımaktadır. Davranış bozukluğu, dikkat eksikliği ve kaygı bozukluğu gibi duygusal ve davranışsal problemler, ebeveyn tutumuyla doğrudan ilişkilidir (Çoban ve ark., 2021, s. 4310). Ebeveynlerinden akademik başarı konusunda baskı gören öğrencilerin, bu baskıya yönelik sinir/stres geri bildirimlerini akran zorbalığı yapmak veya ders esnasında dikkat çekici davranışlar sergilemek gibi yollarla ifade ettikleri gözlemlenmiştir. Otoriter ebeveynler, çocuğa ders/görev yükü yüklemeyi akademik başarı ile eşdeğer görmektedir. Ancak bu tutum, öğrencinin ileriki yaşamında kaygı seviyesini dengeleyememesi ve başarısızlık/yetersizlik duygusu gibi olumsuz faktörlerle karşılaşmasına yol açabilir. Ebeveynin akademik başarı baskısı ve desteği, çalışma sonuçlarının öğrenci üzerindeki psikolojik etkisini geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olarak belirlemiştir (Kapıkıran, 2016, s. 70–75).
Destekleyici Ebeveyn Yaklaşım Biçimi
Özellikle sınav grubu ebeveynleri için doğru yaklaşım biçimleri, çocuklarının güçlü ve zayıf yönlerine hakim olmanın yanı sıra, onları destekleyerek eksik kısımlarını yetersizlik ya da başarısızlık hissi yüklemeden tamamlamalarına yardımcı olabilmeleri açısından önemlidir. Otoriter ebeveynlerin çocukları, eğitim sürecindeki danışmanlık ve rehberlik hizmetleri kapsamında duygudurumlarını açıkça ifade etmekten kaçınmaktadır. Bu kaçınmanın en büyük nedeni, alacakları geri bildirimin kendi üzerlerinde yaratacağı yetersizlik hissidir. Bu nedenle, öğrencilerin psikolojik gelişimlerinin olumlu yönde ilerlemesi ve kaygıyla baş edebilme süreçlerine başlamaları zaman alabilir. Ebeveynler, uzman görüşlerini dikkate almalı ve çocuğun akademik gelişimini kendi rekabet süreçlerine dönüştürmekten kaçınmalıdır.
