Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Ağaç Büyüdükten Sonra

Duygu Yılmaz Yazar: Duygu Yılmaz
7 dk.okuma süresi
Ağaç Büyüdükten Sonra

“Ağaç yaşken eğilir” sözünü, çoğumuz henüz büyümenin ne demek olduğunu bilmeden duyduk. Çocuklukta edinilen alışkanlıkların, erken yaşta karşılaşılan insanların ve fırsatların önemini anlatan bu söz, zamanla başka bir anlama da büründü: Sanki insanın değişebilmek için belirli bir süresi vardı ve o süre dolunca bizlere yalnızca olduğumuz gibi kalmak düşüyordu.

Kendi hayatımızın sınırlarını da bu düşünceyle çizdik. Belki belli bir yaştan sonra, yıllardır öğrenmek istediklerimiz için artık geç kaldığımızı düşünüp daha başlamadan ümidimizi yitirdik. Çocukluğumuzun esnekliğini yaş bir ağaçla özdeşleştirirken, yetişkinliğimizi artık kolay kolay eğilip bükülmeyen bir dala benzettik. Bu benzetme üzerinde durduğumuzda, her şeyden önce sormamız gereken bir soru ortaya çıkıyor: Bir ağacın büyümesi, artık değişemeyeceği anlamına mı geliyor?

Ağacın büyümesi, onun yaşamla bağının kesildiğini göstermez. Aksine, yıllar boyunca kökleri derinleşir, dalları uzanır ve bulunduğu çevreye uyum sağlayarak gelişimini sürdürür. İnsan için de benzer bir durum söz konusudur. Yetişkinliğe ulaşmak, öğrenme ve değişme kapasitemizi geride bıraktığımız anlamına gelmez. Yalnızca artık yeni deneyimlere, geçmişten getirdiğimiz birikimle yaklaşırız. Çocukken dünyayı büyük ölçüde ilk kez tanırken, yetişkinlikte öğrendiklerimizi, bildiklerimizle karşılaştırarak anlamlandırırız.

Nitekim beynimizin yaşam boyunca değişebilme kapasitesini ifade eden nöroplastisite, öğrenmenin çocuklukla sınırlı olmadığını ortaya koyuyor. Yaş ilerledikçe bazı bilişsel süreçlerde değişimler yaşansa da yeni beceriler edinme, alışkanlıklarımızı yeniden düzenleme ve farklı bakış açıları geliştirme imkanımız devam ediyor. Evet, yirmili yaşlarında yeni bir dil öğrenen biriyle ellili yaşlarında ilk kez bir müzik aletiyle tanışan birinin öğrenme süreçleri aynı olmayabilir. Fakat bu farklılık, birinin kolaylıkla beceri edinebileceği, diğerinin ise öğrenmek için geç kaldığı anlamına gelmez.

Belki de yetişkinlikte öğrenmeyi güçleştiren nedenleri yalnızca yaşımızda değil, yıllar içinde kendimiz hakkında oluşturduğumuz düşüncelerde de aramalıyız. Çünkü beynimiz yalnızca öğrendiğimiz becerilerle değil, tekrar eden düşünce ve deneyimlerimizle de şekillenir. Bir konu üzerine düşündüğümüzde, beynimizdeki belirli sinir ağları etkinleşir. Zamanla, tekrarlanan düşünce kalıpları zihnimizde daha fazla yer edinir. "Bu yaştan sonra öğrenemem" veya "Ben oldum olası bu konuda başarısızım" gibi düşünceleri sık sık tekrarladığımızda, bunları kendimize ilişkin mutlak gerçekler olarak kabul etmeye başlayabiliriz. Üstelik bu inançlarla yeni deneyimlerden kaçındıkça, onları sorgulamamıza imkan verecek fırsatları da kaçırabiliriz. Oysa beynimizin değişebilme kapasitesi, yalnızca mevcut alışkanlıklarımızın güçlenmesine değil, yeni deneyimlerle farklı düşünme yolları geliştirmemize de olanak tanır.

Tabii ki yeni deneyimlere açık olmak, onları yaşamanın her zaman kolay olduğu anlamına gelmez. Kendimiz hakkında yıllar içinde oluşturduğumuz yargıları geride bırakmak, bazen uzak kaldığımız bir duyguyla yeniden yüzleşmek demektir. Acemilik hissi, uzun zamandır kendimizi güvende hissettiğimiz alanların dışına çıktığımızda yeniden karşımıza çıkabilir. Çocukken defalarca düşüp yeniden kalkmayı hayatın doğal bir parçası olarak görürken, yetişkinlikte hata yapmaya, yardım istemeye veya başkalarının önünde zorlanmaya karşı daha çekingen davranabiliriz. Özellikle belirli bir alanda yetkinlik kazanmışsak, başka bir alanda yeniden başlangıç noktasına dönmek omuzlarımızda ağır bir yüke dönüşebilir. Oysa bugün ustalıkla gerçekleştirdiğimiz pek çok davranışın ardında, bir zamanlar başarısız olduğumuz sayısız deneme vardır. Öğrenmek, zaman zaman bildiklerimizin güvencesinden ayrılıp yeniden acemi olmayı gerektirir.

Bu durum iş hayatında daha belirgin hale gelebilir. Yıllarını mesleğine vermiş bir çalışanın alışkanlıkları, zaman içinde kazandığı deneyimlerle ve geliştirdiği mesleki kimlikle yakından ilişkilidir. Bu nedenle yeni bir yöntem öğrenmek, yalnızca farklı bir uygulamayı benimsemekten ibaret olmayabilir. Çalışanın bugüne kadar doğru bildiklerini gözden geçirmesi, yerleşmiş alışkanlıklarını sorgulaması ve yıllardır ustalıkla yaptığı bir işte yeniden öğrenen konumuna geçmesi gerekir.

Tam da bu noktada, yetişkin öğrenmesinde yalnızca neyin öğretildiği değil, öğrenen kişinin tecrübesine nasıl yaklaşıldığı da önem kazanır. Amaç, çalışanın yıllar içinde öğrendiklerini bir kenara bırakması değil, yeni bilgilerle mevcut birikimi arasında bağ kurabilmesidir. Böylece öğrenme, çalışanın geçmiş deneyimlerinden bağımsız bir süreç olmaktan çıkar ve günlük hayatında karşılık bulmaya başlar.

Bir psikolog olarak, çalıştığım kurumda eğitimler tasarlarken bu ilişkinin önemini daha yakından görüyorum. Bir davranışın neden önemli olduğunu anlatmak, o davranışın öğrenildiği anlamına gelmiyor. Özellikle insan ilişkilerinin yoğun olduğu çalışma ortamlarında, bir iletişim becerisini bilmekle beklenmedik bir durum karşısında uygulayabilmek arasında önemli bir mesafe bulunuyor. Gerçek çalışma koşullarına benzeyen senaryolar üzerinde düşünmek, farklı tepkileri canlandırmak, uygulama yapmak ve geri bildirim almak, bu mesafeyi azaltmaya yardımcı olabiliyor.

Burada geri bildirimin niteliği de belirleyici. Hatanın yalnızca yetersizlik olarak görüldüğü bir ortamda insan eksiklerini saklamaya veya yeni yöntemleri denemekten kaçınmaya yönelebilir. Oysa hatalar üzerine konuşulabildiği, soru sormanın ve destek istemenin doğal karşılandığı bir öğrenme ortamı, çalışanın gelişmesine alan tanır. Böyle bir ortam, yalnızca çalışanların gelişimini desteklemekle kalmaz; kurumun değişen ihtiyaçlara uyum sağlamasına da katkıda bulunur.

Yine de öğrenmeyi yalnızca mesleki başarı veya kendimizi sürekli geliştirme beklentisi üzerinden değerlendirmek eksik kalır. Bazen işimizi daha iyi yapmak, bazen yıllardır merak ettiğimiz bir konuyu keşfetmek, bazen de hayatımıza farklı bir yön vermek için öğreniriz. Her yeni becerinin bir verimlilik göstergesine dönüşmesi gerekmez. Öğrenmek, kimi zaman yalnızca insanın kendisiyle ve dünyayla kurduğu ilişkiyi zenginleştirir.

Belki de yetişkinlikte öğrenmeye ilişkin değiştirmemiz gereken ilk düşünce, değişimin belirli bir yaşa kadar tamamlanması gerektiği inancıdır. Geçmişimiz bizi şekillendirir, gelecekte kim olabileceğimizi bütünüyle belirlemez. Bugüne kadar edindiğimiz birikimden güç alarak yeni yollar keşfedebilir, bildiklerimizi yeniden değerlendirebilir ve kimi zaman kendimizi şaşırtabiliriz.

Sonunda yine o eski söze dönüyoruz. Ağacın yaşken eğilmesi, büyüdükten sonra artık gelişemeyeceği anlamına gelmez. Belki de, yıllarca ağacın ne zaman eğileceğine o kadar odaklandık ki yaşamı boyunca büyümeye ve yeni dallar vermeye devam edebileceğini unuttuk. İnsan da yaşamının herhangi bir döneminde yeni bir yöne uzanabilir. Çünkü hiçbir yaş, insanın olabileceği son halini belirlemez. Yaşadığımız yıllar bizi bugün olduğumuz insana dönüştürmüş olabilir, fakat yarın kim olabileceğimizin sınırlarını çizmez.

Kaynakça

  • Dweck, C. S., & Leggett, E. L. (1988). A social-cognitive approach to motivation and personality. Psychological Review, 95(2), 256–273. https://doi.org/10.1037/0033-295X.95.2.256
  • Knowles, M. S., Holton, E. F., III, & Swanson, R. A. (2015). The adult learner: The definitive classic in adult education and human resource development (8th ed.). Routledge.
  • Lövdén, M., Bäckman, L., Lindenberger, U., Schaefer, S., & Schmiedek, F. (2010). A theoretical framework for the study of adult cognitive plasticity. Psychological Bulletin, 136(4), 659–676. https://doi.org/10.1037/a0020080
  • Salas, E., Tannenbaum, S. I., Kraiger, K., & Smith-Jentsch, K. A. (2012). The science of training and development in organizations: What matters in practice. Psychological Science in the Public Interest, 13(2), 74–101. https://doi.org/10.1177/1529100612436661
Duygu Yılmaz Duygu Yılmaz
İzmir’de dünyaya geldi. Çocukluğu, doğayla ve sanatla kurduğu temasın insanı anlama merakıyla iç içe geçtiği İzmir’de şekillendi. Ardından İstanbul'a yerleşti, Bilgi Üniversitesi Psikoloji Bölümü’nden onur derecesi ile mezun oldu. İnsana, insan doğasına ve insanın iyi oluşuna duyduğu ilgi benimsediği meslekte; yazmaya duyduğu sevgi ise öğrencilik döneminde bir haber kanalında üstlendiği haber editörlüğü görevinde hayat buldu. Öğrencilik yıllarında çeşitli hastanelerde mesleki deneyim kazanırken, Doğan Cüceloğlu’nun katkılarıyla kurulan İnsan İnsana Psikoloji’de Yıldız Hacıevliyagil Cüceloğlu’nun yanında çalışma fırsatı buldu. Bu süreç, psikolojiye insanı anlamaya, duymaya ve onunla sahici bir temas kurmaya alan açan bir yolculuk olarak bakmasına katkı sağladı. Mezuniyetinin ardından çocuk, ergen ve yetişkin psikolojisine yönelik çeşitli eğitimler aldı. Yazıyla kurduğu bağı ise kendi internet sayfasında kaleme aldığı psikoloji odaklı blog yazılarıyla sürdürdü. Günümüzde İstanbul’da bir kurumda şirket psikoloğu olarak çalışmakta; birey, çift ve ailelere danışmanlık hizmeti vermektedir. Aynı zamanda bir dernekte, çocukların daha iyi koşullarda büyümelerine katkıda bulunma amacıyla yapılan çalışmalarda yer almakta ve Psychology Times’ta yazarlık yapmaktadır. Kişisel hayatında farkındalık temelli çalışmalar, yoga ve meditasyon pratiklerinin yanı sıra yüzme ve denizcilikle de ilgilenmektedir. Hem mesleğinde hem yaşamında, insanın kendisiyle ve başkalarıyla daha şefkatli ve anlamlı ilişkiler kurabilmesine alan açmayı önemser.
Psikolog Rehberi Psikolog · Arnavutköy, İstanbul · Yüz yüze ve online

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!