Alkol kullanımı, bireylerin fiziksel sağlığının yanı sıra psikolojik ve sosyal işlevsellikleri üzerinde de belirgin etkiler oluşturabilen önemli bir halk sağlığı sorunu olarak değerlendirilmektedir. Merkezi sinir sistemi üzerinde baskılayıcı etkisi bulunan alkol, bilişsel süreçlerde aksamalara, duygu durumunda değişimlere ve davranışsal kontrol mekanizmalarında zayıflamaya neden olabilmektedir. Özellikle yoğun ve problemli alkol tüketimi; karar verme süreçlerinde bozulma, risk içeren davranışların artması ve özdenetimin azalması gibi sonuçlarla ilişkilendirilmektedir. Bu nedenle alkol kullanımı, yalnızca fizyolojik etkileri çerçevesinde değil, bireyin bilişsel ve davranışsal işleyişi üzerindeki etkileri açısından da ele alınması gereken çok boyutlu bir olgudur.
Alkol kullanımına bağlı olarak ortaya çıkan davranışsal değişkenler arasında dürtüsellik önemli bir yer tutmaktadır. Dürtüsellik, bireyin davranışlarının olası sonuçlarını yeterince değerlendirmeden, ani ve plansız tepkiler verme eğilimi olarak tanımlanmaktadır. Bu özellik; dikkat süreçleri, motor kontrol ve geleceğe yönelik planlama becerileriyle yakından ilişkili bir yapı olarak ele alınmaktadır (Barratt, 1959). Belirli düzeylerde dürtüsellik normal kabul edilmekle birlikte, yüksek düzeyde dürtüselliğin bireyin günlük işlevselliğini olumsuz etkileyebildiği ve çeşitli psikopatolojik durumlarla ilişkili olduğu bildirilmektedir.
Alkolün merkezi sinir sistemi üzerindeki etkileri, özellikle frontal lob işlevlerini baskılayarak davranışsal inhibisyonun azalmasına yol açmaktadır. Bu baskılayıcı etki, alkol kullanan bireylerde dürtüsel davranışların ortaya çıkma olasılığını artırabilmektedir. Alkol alımı sonrasında risk algısının azalması, kısa vadeli hazza yönelme ve uzun vadeli sonuçların göz ardı edilmesi, dürtüselliğin artmasına katkıda bulunan faktörler arasında yer almaktadır. Steele ve Josephs (1990) tarafından geliştirilen alkol miyopisi kuramı, alkolün bireyin dikkatini anlık ve baskın uyaranlara yönelttiğini ve bu durumun özdenetim süreçlerini zayıflatarak dürtüsel davranışları artırdığını ileri sürmektedir.
Bu çerçevede alkol kullanımı ile dürtüsellik arasındaki ilişkinin tek yönlü olmadığı, karşılıklı bir etkileşim süreci içerdiği düşünülmektedir. Yüksek dürtüsellik düzeyine sahip bireylerin alkol kullanımına daha yatkın oldukları, bununla birlikte alkol kullanımının zaman içerisinde dürtüselliği artırabildiği ifade edilmektedir. Literatürde yer alan araştırmalar, problemli alkol kullanımı olan bireylerde dürtüsellik düzeylerinin anlamlı biçimde daha yüksek olduğunu ortaya koymaktadır (Dom et al., 2006; Verdejo-García et al., 2008). Bu bulgular, dürtüselliğin alkol kullanımının sürdürülmesinde ve nüks riskinin artmasında önemli bir rol oynadığını düşündürmektedir.
Bu çalışmanın amacı, bireylerin alkol kullanım düzeyi ile dürtüsellik düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesidir. Çalışma kapsamında, alkol kullanım düzeyi ile genel dürtüsellik arasındaki ilişkinin incelenmesi ve bu ilişkinin yaş ve cinsiyet değişkenleri açısından nasıl farklılaştığının belirlenmesi amaçlanmaktadır.
Bu çalışmanın önemi, alkol kullanım düzeyi ile genel dürtüsellik arasındaki ilişkiyi demografik değişkenler (yaş ve cinsiyet) bağlamında ele alarak, alanyazındaki bulgulara bütüncül bir bakış açısı sunmasından kaynaklanmaktadır. Bu yönüyle çalışma, alkol kullanımı ile dürtüselliğin arasındaki ilişkilerin daha ayrıntılı biçimde ortaya konulmasına katkı sağlamaktadır.
Bunun yanı sıra, alkol kullanımı ile dürtüsellik arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmaların sınırlı sayıda olması ve özellikle Türkiye örnekleminde yürütülen çalışmaların yetersizliği, bu araştırmanın alanyazındaki yerini güçlendirmektedir. Elde edilecek bulguların, ileride yapılacak çalışmalara temel oluşturması ve alkol kullanımına yönelik önleyici yaklaşımların geliştirilmesine yönelik bilimsel bir zemin sunması beklenmektedir.
Araştırma nicel araştırma yöntemine dayalı olarak yürütülmüştür. Çalışmada, katılımcıların dürtüsellik düzeyleri ile alkol kullanım alışkanlıkları arasındaki ilişki incelenmiş; bu ilişkinin yanı sıra, her iki değişkenin cinsiyet ve yaş gibi demografik faktörlere göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık gösterip göstermediği analiz edilmiştir.
Bu araştırmanın katılımcılarını, 18 yaş ve üzeri yetişkin bireyler oluşturmaktadır. Çalışma kapsamında, çevrim içi ortamda yürütülen veri toplama sürecine gönüllü olarak katılan toplam 200 kişi araştırmaya dâhil edilmiştir. Katılımcıların çalışmaya dâhil edilmesinde gönüllülük esas alınmış, araştırma duyurusuna yanıt veren ve bilgilendirilmiş onam formunu onaylayan bireylerin verileri analiz edilmiştir. Ölçekleri eksiksiz dolduran katılımcıların tüm verileri analiz sürecine dâhil edilmiştir.
Katılımcıların sosyodemografik özelliklerine ilişkin bilgiler, yaş ve cinsiyet değişkenleri ile sınırlı tutulmuştur. Bu değişkenlere ait veriler Demografik Bilgi Formu aracılığıyla elde edilmiş ve analiz sürecinde tanımlayıcı istatistikler kapsamında değerlendirilmiştir.
Bu araştırmada 3 farklı veri toplama aracı kullanılmıştır. Veri toplama araçları aşağıda sunulmuştur.
A) Demografik Veriler Anketi: Katılımcıların temel sosyodemografik özelliklerini belirlemek amacıyla Demografik Bilgi Formu kullanılmıştır. Formda katılımcıların yaş ve cinsiyet bilgilerine ilişkin sorular yer almaktadır.
B) Alkol kullanım bozuklukları ölçeği: Katılımcıların alkol kullanım düzeylerini değerlendirmek amacıyla Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından geliştirilen Alkol Kullanım Bozuklukları Tanıma Testi (AUDIT) kullanılmıştır. Ölçek toplam 10 maddeden oluşmakta olup her madde 0 (hiçbir zaman) ile 4 (her zaman) arasında puanlanmaktadır. Ölçekten alınabilecek toplam puan 0 ile 40 arasında değişmektedir. AUDIT, bireylerin alkol kullanım sıklığını, tüketim miktarını, alkol kullanımına bağlı sorunları ve bağımlılık belirtilerini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Ölçekten alınan yüksek puanlar, problemli alkol kullanım riskinin arttığını göstermektedir. Ölçeğin Türkçe uyarlamasının geçerlik ve güvenirliğinin yeterli olduğu önceki çalışmalarda rapor edilmiştir.
C) Barratt dürtüsellik ölçeği: Katılımcıların dürtüsellik düzeylerini belirlemek amacıyla Barratt Dürtüsellik Ölçeği (BIS-11) kullanılmıştır. Ölçek toplam 30 maddeden oluşmakta olup üç alt boyutu bulunmaktadır.
Araştırma verilerinin analizinde IBM SPSS Statistics 25.0 yazılım programı kullanılmıştır. Tanımlayıcı istatistikler için frekans (n), yüzde (%), ortalama (Ort.) ve standart sapma (SS) değerleri hesaplanmıştır. Ölçek puanlarının normallik dağılımını değerlendirmek amacıyla Kolmogorov-Smirnov ve Shapiro-Wilk testlerinin yanı sıra çarpıklık ve basıklık katsayıları incelenmiştir. Ölçeklerin iç tutarlılık güvenirliği Cronbach Alfa (α) katsayısı ile test edilmiştir. Katılımcıların demografik değişkenlere (cinsiyet, yaş) göre Barratt Dürtüsellik Ölçeği (BIS-11) ve Alkol Kullanım Bozuklukları Tanıma Testi (AUDİT) ölçeği puanlarındaki farklılıkları incelemek için parametrik testler uygulanmıştır. İkili grup karşılaştırmalarında (cinsiyet) Bağımsız Örneklemler t-Testi, ikiden fazla grubun karşılaştırılmasında (yaş grupları) ise Tek Yönlü Varyans Analizi (ANOVA) kullanılmıştır. ANOVA sonuçlarının anlamlı çıkması durumunda gruplar arası farkın kaynağını belirlemek amacıyla Tukey HSD post-hoc testi yapılmıştır. İki temel bağımlı değişken (AUDİT ve BIS-11 puanları) üzerinde cinsiyet ve yaş değişkenlerinin ana etkilerini ve etkileşimlerini incelemek için iki ayrı İki Yönlü Varyans Analizi (ANOVA) gerçekleştirilmiştir. Değişkenler arasındaki ilişkinin yönünü ve şiddetini belirlemek amacıyla Pearson Korelasyon Katsayısı hesaplanmış ve korelasyon analizleri toplam örneklem, cinsiyet grupları ve yaş grupları için ayrı ayrı yapılmıştır. İstatistiksel anlamlılık düzeyi olarak p
