Havuzun Neresindeyiz? Kişilik Gelişim Düzeylerini Anlamak
Ruh sağlığından söz ederken çoğumuzun aklına önce tanılar gelir: depresyon, kaygı bozukluğu, obsesif-kompulsif bozukluk… Psikodinamik yaklaşım ise "Bu kişi ne yaşıyor?" sorusunun yanına daha temel bir soru ekler: "Bu kişinin kişiliği nasıl örgütlenmiş?" Aynı depresif belirtileri gösteren iki kişi, iç dünyalarının yapısı bakımından birbirinden çok farklı olabilir ve bu fark, terapinin nasıl yürüyeceğini doğrudan belirler. Bu yazıda psikodinamik kuramın bu soruya verdiği yanıtı, yani kişilik örgütlenmesinin üç gelişim düzeyini ele alacağız: nevrotik, sınır durum (borderline) ve psikotik.
Bir Havuz Düşünün
Gelişim düzeylerini, ortasından iplerle üç bölüme ayrılmış bir yüzme havuzu gibi düşünebiliriz. Sol bölüm nevrotik, orta bölüm borderline, sağ bölüm psikotik düzeydir. Bu benzetme önemlidir, çünkü gelişim düzeyi tek bir nokta değil, havuzun bir bölümüdür; aynı düzeydeki iki kişi aynı yerde durmayabilir. Örneğin nevrotik bölümde olgun savunmaları ne kadar esnek kullanabiliyor ve duygularımıza ne kadar temas edebiliyorsak o kadar yukarıda yer alırız. Borderline bölümde ise kişi nevrotiğe yakın üst düzeyde, ortada ya da psikotik sınıra yakın alt düzeyde olabilir.
Havuza atılmış toplar da vardır: narsistik, obsesif-kompulsif, depresif, histrionik, paranoid gibi kişilik örgütlenmeleri. Her top her bölümde bulunabilir. Bu örgütlenmeleri 1'den 10'a uzanan bir yelpaze gibi düşünmek yararlıdır: Ilımlı düzeyde narsistik özellikler özgüven, obsesif-kompulsif özellikler disiplin ve planlama kazandırır. Sorun, bir özellik katılaşıp şiddetlendiğinde başlar. Yani hepimizde kişilik örgütlenmeleri vardır ve bu patolojik değildir.
Ego Psikolojisinin Penceresinden
Bu düzeyleri anlamak için ego psikolojisinin sunduğu çerçeve yol göstericidir. Anna Freud'un katkılarıyla şekillenen bu ekol, egoyu id'in arzuları, süperegonun suçluluk duyguları ve dış gerçeklik arasında arabuluculuk yapan bir hakem olarak görür. Bir masaya oturmuş id, ego ve süperego düşünelim: Taraflar yeterince olgun değilse, örneğin id'in bütün arzuları yüzeydeyse ya da süperego aşırı katı veya aşırı geçirgense, hakem uzlaşma sağlayamaz. Bu bakış, psişik yapıyı değerlendirmek için üç soru önerir: İd'in arzuları yeterince derinde mi? Egonun savunmaları esnek ve örtücü mü? Süperego olgun bir vicdanın sesi olabiliyor mu? Bu soruların yanıtları, kişinin havuzun hangi bölümünde olduğuna dair önemli ipuçları verir.
Nevrotik Düzey: Bütünleşmiş Bir Benlik
Nevrotik düzey en sağlıklı gelişim seviyesidir. Bu düzeydeki kişilerin ego güçleri, yani psikolojik dayanıklılıkları yüksektir; çoğunlukla bastırma, rasyonalizasyon ve süblimasyon gibi olgun savunmaları kullanırlar. Kimlikleri bütünleşmiştir: Kendilerini ve başkalarını iyisiyle kötüsüyle bir bütün olarak görebilirler. "Ben nasıl biriyim, ne isterim?" sorularına "meli-malı"lardan değil, kendi deneyimlerinden yanıt verebilirler.
En belirgin özelliklerinden biri tutarlı bir gözlemleyen egoya (kişinin kendi düşüncelerini, duygularını, bedensel duyumlarını ve davranışlarını sanki dışarıdan tarafsız bir gözlemciymiş gibi yargılamadan izleyebilme kapasitesi) sahip olmalarıdır: Duygularını yaşarken bir adım geri çekilip kendilerine dışarıdan bakabilirler. Gerçeklik testleri sağlamdır. Yaşadıkları sorunlar genellikle egoya yabancıdır; bir panik atağı ya da depresyonu "kendilerine ait olmayan" bir şey olarak tanımlarlar. Temel çatışmaları arzu ile o arzuyu doyurmanın getireceği suçluluk arasındadır. Bu nedenle terapistle kolayca ittifak kurarlar ve neredeyse her terapi ekolünden yararlanabilirler.
Sınır Durum Düzeyi: İyi ile Kötünün Arasında
Öncelikle bir ayrımı netleştirmek gerekir: Borderline kişilik örgütlenmesi, DSM'deki borderline kişilik bozukluğuyla aynı şey değildir. Psikodinamik bakış davranışların ötesine geçip duygu, kendilik ve ilişki örüntülerini değerlendirir. Kişilik bozukluklarının büyük kısmı bu düzeyde görülür.
Bu düzeydeki kişilerin gelişimsel kökeni sıklıkla Mahler'in ayrışma-bireyselleşme sürecinde, çocuğun hem anneye ihtiyaç duyduğu hem de özerkleşmeye çalıştığı döneme uzanır. İnkâr, bölme (splitting) ve ilkel idealizasyon-değersizleştirme gibi ilkel savunmalar ön plandadır. Kimlik dağınıklığı belirgindir: Kendileri ve başkaları ya çok iyi ya çok kötüdür. Gerçeklikle bağlantıları genel olarak sağlamdır; ancak bu "ya hep ya hiç" algısı hafif bir gerçeklik bozulması olarak düşünülebilir. Temel çatışma yaklaşma ile uzaklaşma arasındadır. İlişkide önce yoğun bir yakınlık istenir; ilişki iç içe geçtikçe yutulma kaygısı alevlenir, kişi uzaklaşır ve bu kez terk edilme korkusu devreye girer. Gözlemleyen ego vardır ama kaotiktir: Sakin dönemlerde ortaya çıkar, duygusal yoğunlukta dağılır. Üst düzey borderline kişiler iş hayatında oldukça işlevsel görünebilir; zorluklar daha çok yakın ilişkilerde belirginleşir.
Psikotik Düzey: Sınırların Bulanıklaştığı Yer
Psikotik gelişim düzeyi, kişinin mutlaka bir psikotik atak geçirdiği anlamına gelmez. Bu düzeyde, yoğun stres altında kalmadıkça fark edilmeyen pek çok insan vardır. Temel özellik, gerçeklik testinin bozulması ve ben ile diğeri arasındaki ayrımın belirsizleşmesidir. İd, ego ve süperego arasındaki iç sınırlar ya tam oluşmamış ya da paramparçadır; bu nedenle gözlemleyen ego yoktur, yalnızca deneyimleyen ego (kişinin o an içinde bulunduğu duyguyu, düşünceyi veya olayı hiçbir yargılamaya, analize veya sebep-sonuç ilişkisine girmeden, doğrudan ve saf bir şekilde yaşamasını sağlayan benlik parçası) vardır. Savunmalar ya çok arkaiktir ya da neredeyse yoktur. Temel çatışma artık arzu ya da ilişki değil, var olmak ile yok olmak arasındadır. Bu kişiler, güvenli bir ortam bulduklarında terapiste kolayca bağlanabilirler; dürüst, net ve psikoeğitim veren bir terapistten çok fayda görürler.
Bu Ayrım Neden Önemli?
Gelişim düzeyi, terapinin yol haritasını belirler. Nevrotik düzeyde açığa çıkarıcı bir yaklaşımla bilinçdışı çatışmalar yorumlanabilir. Borderline düzeyde destekleyici ve açığa çıkarıcı öğeleri harmanlayan dışavurumcu terapi önerilir; tutarlı sınırlar, aynalama ve duyguyu tutmak (containment) merkezi önemdedir, yorumlar ise ancak sakin dönemlerde ve yumuşakça yapılır. Psikotik düzeyde ise destekleyici psikoterapi tercih edilir: somut kalmak, güvenilir olmak ve kişinin gündelik yaşama uyumunu desteklemek önceliklidir. Bu düzeyler insanları etiketlemek için değil, onları daha derinden anlamak için vardır. Aynı havuzda yüzen herkes farklı bir derinlikte durur; iyi bir terapist, danışanının nerede durduğunu görüp ona o derinlikten eşlik edebilir.


