Kendimize Karşı Sert Bir Yargıç mıyız?
Zihnimizde “doğru” dediğimiz kalıpların dışına çıktığımızda kendimize ne kadar anlayış gösterebiliyoruz? Hata yapmanın öğretici olduğunu hepimiz biliriz. Yine de bir toplantıda yanlış bir cümle kurduğumuzda, eve dönerken o cümleyi defalarca zihnimizde tekrar ederek kendimizi suçlarız. Oysa bu, ifademizi yeniden düşünmek için bir fırsat olabilir. Yanlış bir yatırım, bir türlü isteyemediğimiz özür, yapamadığımız bir veda ya da “keşke söyleseydim” dediğimiz sözler de aynı şekilde fırsat olabilecekken, sırtımıza yük olup kalır. Üstelik bu sert iç yargıcın sesi bize ait gibi görünse de “doğru”nun ölçüsünü nereden aldığımızı çoğu zaman bilmeyiz. Bu da bizi hatayla ilişkimizden daha temel bir soruya getirir: Verdiğimiz kararlar gerçekten bize mi ait?
Viktor Frankl bu soruya önemli bir başlangıç noktası sunar: “İnsanın elinden her şey alınabilir; ama bir şey asla: Belirli şartlar altında nasıl bir tutum takınacağını seçme özgürlüğü. Kişinin kendi yolunu seçme hürriyetini ondan asla alamazsınız.” (Frankl, 1946). Frankl bunu Nazi toplama kampındaki deneyimlerinden yola çıkarak söyler. İnsanlık dışı bir ortamda bile insan kalmayı seçebilmek, özgürlüğün en çıplak halidir. Ama bu hiçbir zaman kolay değildir ve seçeneklerimizi çoğu zaman çevremiz ve içinde yaşadığımız sistem belirler. Örneğin birçok genç, ilgi duyduğu alanı değil, “garanti” sayılan bölümü seçer. Bu, gerçekten kendi seçimi midir, yoksa sunulan seçenekler arasından en az risklisini işaretlemek midir?
Geçtan, Varoluş ve Psikiyatri’de tam da bu noktaya dokunur: “İnsanların sistemin beklentileri doğrultusunda yaşadığı ve hiçbir şeye gerçek anlamda bağlanamadığı böyle bir dünyada, kişi nasıl kendi olarak kalabilir ve ‘birey’ olabilir?” (Geçtan, 1984). Bugün bu sistemin en görünür yüzü belki de ekranlarımızdır. Dopamin çağında sürekli uyarılıyor, hız ve anlık haz peşinde koşuyoruz. Bir fotoğrafı paylaşmadan önce kaç beğeni alacağını düşünmek, bir görüşü dile getirmeden önce nasıl karşılanacağını tartmak artık çok doğal geliyor. Seçimlerimiz yavaş yavaş herkesin onayladığı şeye dönüşüyor. Bildirim sesleri arasında kendi iç sesimizi duyabiliyor muyuz? Belki de yanlış yaptığımızda kendimize bu kadar acımasız davranmamızın nedeni, “doğru”yu kendi iç sesimizden değil, başkalarının onayından öğrenmiş olmamızdır.
Pascal Düşünceler’de şöyle der: “İnsanlığın bütün sorunları, insanın tek başına bir odada sessizce oturamamasından kaynaklanır.” (Pascal, 1670). Bunu 17. yüzyılda, ne ekran ne bildirim varken yazmıştır. İnsan her zaman kendi iç sesiyle ve varoluşsal gerçekleriyle baş başa kalmaktan kaçmış, kendine bir meşgale ya da eğlence aramıştır. Bugün bu kaçışın adresi çoğunlukla cebimizdeki telefondur. Bekleme sırasında, asansörde, hatta yemek masasında bile boş kalan her anı ekranla dolduruyoruz. Belki çıkış, o odaya bilinçli olarak geri dönmekten geçiyor. Hiçbir şey yapmadan durabildiğimiz an o kadar az ki neyin bizim için gerçekten “doğru” olduğunu değerlendirmeye fırsat bulamıyoruz. Başkalarının değer yargılarını kendi ölçümüz sanıp onların peşinde koşuyoruz. Oysa iç sesimize yer açmak için büyük bir değişim gerekmiyor. Akşam belli bir saatten sonra bildirimleri kapatmak, önemli bir kararı hemen vermeyip bir gece beklemek ya da zihnimizden geçenleri defterimize yazmak bile yeter. Ancak sessizlik her zaman da huzur getirmez. Durmaya alışık olmadığımız için durduğumuzda duyduğumuz ilk şey, çoğu zaman o dileyemediğimiz özür, yapamadığımız veda ya da söyleyemediğimiz sözler olur.
İşte burada öz şefkat devreye girer. Öz şefkat, kişinin zor anlarda kendine, sevdiği birine yaklaşacağı gibi anlayışla yaklaşabilmesidir (Neff, 2003). Bir arkadaşımız aynı hatayı yaptığında ona “Herkesin başına gelebilir, kendini bu kadar yıpratma” diyorsak, aynı cümleyi kendimize de kurabiliriz. O zaman pişmanlıklar bir hüküm olmaktan çıkar, bize neye değer verdiğimizi gösteren işaretlere dönüşür. Aramadığımız yakınımıza duyduğumuz pişmanlık, aslında o ilişkiye ne kadar önem verdiğimizi söyler. Frankl’ın (1946) tutum seçme özgürlüğünden yola çıkarsak, kendimize şefkat gösterdiğimizde başkalarının etkisinden uzaklaşıp bize ait olan tutumu fark edebiliriz. Yaptıklarımızı ya da yapmadıklarımızı değiştiremeyiz ama onlara nasıl bakacağımızı seçebiliriz. Böylece kendi hikâyemize yeni bir gözle bakar, bize yüklenmeye çalışılan her şeyi bırakıp özgürleşebiliriz.
Sonuçta mesele hata yapmamak değil, hatayla nasıl bir ilişki kurduğumuzdur. Bir gün sessiz bir odada oturup içimizden geçenleri dinlediğimizde, karşımıza çıkan pişmanlıklara düşman gibi değil, dost gibi bakabilirsek yönümüzü yeniden bulabiliriz. Kimin onayına ihtiyaç duyduğumuzu sorgulamak, bir mesajı hemen yanıtlamak yerine biraz beklemek, kendimize “bugün elimden gelenin en iyisini yaptım” demek küçük ama güçlü adımlardır. Özgürlük belki de bu küçük adımlarla başlar; başkalarının ölçüleriyle değil, kendi değerlerimizle yaşamayı da böyle öğreniriz.
Kaynakça
- Kaynakça
- Frankl, V. E. (1946). İnsanın anlam arayışı (S. Budak, Çev.). Okuyan Us Yayınları.
- Geçtan, E. (1984). Varoluş ve psikiyatri. Remzi Kitabevi.
- Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101.
- Pascal, B. (1996). Düşünceler (İ. Z. Eyüboğlu, Çev.). Say Yayınları.



