Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Kendin Hakkında Anlattığın Hikaye Ne Kadar Sensin?

8 dk.okuma süresi
Kendin Hakkında Anlattığın Hikaye Ne Kadar Sensin?

“Ben zaten böyleyim.”

Kendimizi anlatırken sıkça başvurduğumuz bu cümle, bazen bir açıklama, bazen bir savunma, bazen de yıllardır değiştiremediğimizi düşündüğümüz özelliklerimizin özeti olur.

“Ben insanlara kolay güvenemem.” “Ben başladığım şeyleri sürdüremem.”

“Ben ilişkilerde hep fazla veren tarafım.”

Bu tanımların ardında yaşanmışlıklar, hayal kırıklıkları, çocukluktan kalma izlenimler ve başkalarının hakkımızda söyledikleri bulunabilir. Zamanla kendimize ilişkin kanaatlere dönüşürler. Geçmişe baktığımızda bu kanaatleri doğrulayan pek çok anı bulmamız da onları daha inandırıcı kılar.

Peki, kendimiz hakkında bu kadar emin konuşmamızı sağlayan şey gerçekten kim olduğumuzu bilmemiz mi, yoksa uzun zamandır aynı hikayeyi anlatmamız mı?

Hepimiz Biraz Kendi Biyografimizi Yazıyoruz

İnsan geçmişini bir arşiv memuru gibi kaydetmez. Bazı yaşantılarını daha kolay hatırlar, bazılarını unutur ve birbirinden bağımsız olaylar arasında bağlantılar kurar. Zamanla bu bağlantılardan kişisel bir yaşam öyküsü doğar.

Psikolojide anlatısal kimlik (narrative identity) olarak adlandırılan kavram, kişinin geçmiş deneyimlerini ve geleceğe ilişkin beklentilerini bir araya getirerek kendisine dair bir yaşam öyküsü oluşturmasını ifade eder. Psikolog Dan McAdams'ın çalışmaları, bu anlatıların hayatımıza süreklilik ve anlam kazandırmadaki rolünü ele alır.

Çocukluğundan beri “utangaç” olarak tanımlanan biri, yetişkinliğinde yeni bir ortamda yaşadığı çekingenliği eski hikayesinin devamı olarak yorumlayabilir. İlişkilerinde hayal kırıklıkları yaşayan başka biri, kendisini “hep yanlış insanları seçen kişi” olarak görmeye başlayabilir.

“Bazı şeyleri başaramadım” düşüncesi zamanla “Ben başarısız biriyim” yargısına dönüşebilir.

Aradaki fark önemlidir. İlkinde yaşanmış bir deneyimden, ikincisinde ise o deneyim üzerinden tanımlanan bir kimlikten söz ederiz.

Kendimiz hakkında oluşturduğumuz anlatılar hayatımızı anlamlandırmamıza yardımcı olur. Ancak bir zamanlar bizi açıklayan cümleler, değişmez hükümler gibi algılandığında neler yapabileceğimize ilişkin sınırlar da oluşturabilir.

Hikayelerimiz Kendi Kanıtlarını Topladığında

Kendisini sevilmeye değer bulmayan birini düşünelim. Yeni tanıştığı insanlara mesafeli yaklaşabilir, yakınlık kurmakta tereddüt edebilir. Karşısındakinin ilgisini geçici bir nezaket olarak yorumlarken küçük bir ilgisizliği kolaylıkla reddedilme işareti sayabilir.

Zamanla ilişkilerinde aradığı yakınlığı kuramaması, başlangıçtaki düşüncesini güçlendirebilir: “İnsanlar zaten beni sevmiyor.”

Burada kişinin yaşadığı güçlükler gerçektir. Ancak bu güçlüklerin oluşumunda kendisi hakkında taşıdığı beklentilerin ve bu beklentiler doğrultusunda geliştirdiği davranışların da payı olabilir.

Psikolojide kendini doğrulama (self-verification) olarak bilinen yaklaşım, insanların mevcut benlik görüşleriyle tutarlı geri bildirimlere yönelebildiklerini gösterir. Üstelik bu eğilim, kişinin kendisi hakkındaki görüşleri olumsuz olduğunda da ortaya çıkabilir.

Tanıdık olan her zaman iyi hissettirmese de öngörülebilirliği nedeniyle tercih edilebilir. Kendi hakkımızdaki eski kanaatlerle uyumlu deneyimler, rahatsız edici olsalar bile bildiğimiz dünyayı doğrular.

Böylece kendimiz hakkında anlattığımız hikaye, geçmişimizi açıklamakla kalmayıp bugün verdiğimiz kararları ve gelecekte mümkün gördüğümüz seçenekleri de etkileyebilir.

Bir düşünceye inanmak, bazen o düşünceyi doğrulayacak deneyimlerin oluşmasına katkıda bulunabilir.

Bir Tanım Ne Zaman Sınıra Dönüşür?

“Yalnız kalmayı severim” veya “Yeni ortamlara alışmam zaman alır” gibi ifadeler, ihtiyaçlarımızı tanımamızı kolaylaştırabilir. Sorun, bu tanımların davranışlarımız üzerindeki etkisinde ortaya çıkabilir.

“Yeni ortamlarda çekingen hissediyorum” diyen biri, bu duyguyu yaşarken insanlarla tanışmayı seçebilir. “Ben utangacım, insanlarla tanışamam” diyen biri ise aynı duygudan hareketle kendisine bir sınır koymuş olur.

Kabul ve Kararlılık Terapisi literatüründe bilişsel birleşme (cognitive fusion) olarak ele alınan bu süreç, düşüncelerimizin içeriğine güçlü biçimde bağlanmamız ve onları davranışlarımızı yönlendirmesi gereken gerçekler gibi ele almamızla ilişkilidir.

“Ben yetersizim” ile “Yetersiz olduğumu düşünüyorum” cümleleri arasındaki ayrım da burada belirginleşir.

İkinci ifade, yetersizlik düşüncesini ortadan kaldırmaz. Kişinin kendisini yeterli olduğuna ikna etmesini de gerektirmez. Yalnızca düşüncenin varlığını fark edebilmesine ve onunla arasına psikolojik bir mesafe koyabilmesine imkan tanır.

Yıllardır kendisini başarısız olarak tanımlayan biri, yeni bir işe başvurmadan önce aynı düşünceyle karşılaşabilir. Ancak düşüncenin ortaya çıkması, başvuruyu yapamayacağı anlamına gelmez.

Bir düşüncenin zihnimizde güçlü biçimde yer etmesi, ona uygun davranmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez.

Geçmişi Hatırlamak, Onu Olduğu Gibi Görmek midir?

“Ben çocukluğumdan beri güçsüzüm” diyen biri, geçmişindeki çaresizlik anlarını ayrıntılarıyla anlatabilir. “Ben hiçbir şeyi tamamlayamam” diye düşünen biri, yarım bıraktığı girişimleri sıralayabilir.

Bu anılar gerçektir. Ancak insan belleği geçmişi değişmeden saklayan kusursuz bir kayıt sistemi değildir. Hatırladıklarımızı bugünkü bilgilerimiz, duygularımız ve bakış açımız etkileyebilir.

Anlatısal kimlik de değişmez bir biyografi değildir. Yeni deneyimlerle yeniden şekillenebilen bir yaşam öyküsüdür.

Kendisini hep çekingen biri olarak tanımlayan kişinin hayatında cesaret gösterdiği anlar da bulunabilir. Birçok kez vazgeçmiş birinin, güç koşullara rağmen sürdürdüğü uğraşları olabilir.

Bunlar kişinin geçmişte yaşadığı güçlükleri geçersiz kılmaz. Yalnızca aynı insanın farklı koşullarda birbirinden oldukça farklı davranışlar gösterebileceğini hatırlatır.

Kendi hayatımızın yalnızca belirli sahnelerine bakarak oluşturduğumuz bir kimlik tanımı, diğer sahneleri görmemizi zorlaştırabilir.

Kendimizi Bulmak mı, Kendimizi Seçmek mi?

“Kendimi bulmak istiyorum” dediğimizde çoğunlukla geçmişimizi anlamayı, neden belirli biçimlerde davrandığımızı keşfetmeyi düşünürüz.

Geçmişimizi anlamak kıymetlidir. Ancak kimliğimiz yalnızca yaşadıklarımızın toplamından oluşmaz. Bugün verdiğimiz kararlar, kurduğumuz ilişkiler ve önem verdiğimiz şeyler doğrultusunda attığımız adımlar da kendimize ilişkin anlatımızı şekillendirir.

Değerler, yaşamımızda nasıl davranmak istediğimize ilişkin yönelimlerdir. Örneğin iyi bir arkadaş olmak, bir kez ulaşılacak bir sonuçtan ziyade dinlemek, destek olmak ve gerektiğinde dürüstçe konuşmak gibi davranışlarla tekrar tekrar ortaya konabilir.

Kendisini “ilişkilerde hep geri çekilen biri” olarak tanımlayan kişi, yakınlık kurmaya önem veriyorsa geçmişteki davranışlarından farklı bir adım atabilir. Bunun için korkusunun tamamen ortadan kalkması gerekmez. Yeni davranışı hemen olumlu sonuçlar doğurmayabilir de.

Yine de geçmişteki anlatısının dışında hareket edebilmesi, kendisine ilişkin başka ihtimalleri deneyimlemesine olanak tanır.

“Ben kimim?” sorusunun yanına bir soru daha eklenebilir:

“Benim için önemli olan şeyler doğrultusunda nasıl bir insan olarak davranmak istiyorum?”

İlki geçmişimize bakmamızı sağlar. İkincisi, henüz yaşamadığımız ihtimalleri de hesaba katar.

Hikayenin Son Cümlesi

Yıllardır kendimiz hakkında anlattığımız hikayelerin bazıları bizi isabetli biçimde tarif ediyor olabilir. Bazıları belirli dönemlerde yaşadığımız güçlükleri anlamlandırmamıza yardımcı olmuş, bazıları ise başkalarının bize yakıştırdığı sıfatlardan doğmuş olabilir.

Hepsini değiştirmemiz gerekmez. Kendimizi tanımak, geçmişimizi reddetmek veya kendimize bambaşka bir hikaye uydurmak anlamına gelmez.

Hangi tanımların bugün de geçerli olduğunu, hangilerinin belirli deneyimlerden doğduğunu ve hangilerinin davranışlarımızı gereğinden fazla sınırladığını fark etmek, kendimizle kurduğumuz ilişkiyi değiştirebilir.

Geçmişte nasıl davrandığımız, bugün kim olduğumuza ilişkin önemli bilgiler verir. Ancak bundan sonra nasıl davranabileceğimize dair bütün ihtimalleri tüketmez.

Geçmişimiz hikayemizin mürekkebi olabilir. Son cümlesi olmak zorunda değildir.

Kaynakça

  • Kaynakça
  • McAdams, D. P. (2001). The psychology of life stories. *Review of General Psychology, 5*(2), 100–122. https://doi.org/10.1037/1089-2680.5.2.100
  • McAdams, D. P., & McLean, K. C. (2013). Narrative identity. *Current Directions in Psychological Science, 22*(3), 233–238. https://doi.org/10.1177/0963721413475622
  • Swann, W. B., Jr., & Read, S. J. (1981). Self-verification processes: How we sustain our self-conceptions. *Journal of Experimental Social Psychology, 17*(4), 351–372. https://doi.org/10.1016/0022-1031(81)90043-3
  • Kwang, T., & Swann, W. B., Jr. (2010). Do people embrace praise even when they feel unworthy? A review of critical tests of self-enhancement versus self-verification. *Personality and Social Psychology Review, 14*(3), 263–280. https://doi.org/10.1177/1088868310365876
  • Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). *Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change* (2nd ed.). Guilford Press.
Ebru Karakollukçu Ebru Karakollukçu
PSİKOLOG EBRU KARAKOLLUKÇU Psikolog Ebru KARAKOLLUKÇU, Beykent Üniversitesi Psikoloji Bölümü’nden Yüksek Onur Derecesi ve Bölüm İkinciliği ile mezun olmuştur. Psikoloji lisans eğitimi öncesinde Çocuk Gelişimi programını da Yüksek Onur Derecesi ile tamamlayarak akademik altyapısını farklı disiplinlerle zenginleştirmiştir. Lisans eğitimi süresince sergilediği akademik başarının ardından Bakırköy Prof. Dr. Mazhar Osman Ruh Sağlığı ve Sinir Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde staj yapmış; psikiyatri kliniği ve yetişkin psikoloji laboratuvarındaki çalışmaları aracılığıyla klinik değerlendirme süreçleri, psikopatoloji ve psikolojik test uygulamaları üzerine deneyim kazanmıştır. Mesleki gelişimini kanıta dayalı psikoterapi yaklaşımları doğrultusunda sürdüren Karakollukçu, bu kapsamda; * Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) – Prof. Dr. Hakan Türkçapar * Kabul ve Adanmışlık Terapisi (ACT) – Dr. İbrahim Bilgen * Aile Danışmanlığı Eğitimi – 464 saat, MEB onaylı, Gökhan Çınar alanlarında eğitim almıştır. Karakollukçu, çalışmalarını ağırlıklı olarak yetişkin psikolojisi alanında yoğunlaştırmakta; bunun yanı sıra ergen, çift ve ailelere yönelik psikolojik danışmanlık süreçleri yürütmektedir. Mesleki yaklaşımında bilimsel temelli yöntemleri, etik ilkeleri ve bireyin özgün ihtiyaçlarını merkeze alarak psikolojik ve ilişkisel güçlüklerin ele alınmasına odaklanmaktadır.
Psikolog Rehberi Psikolog · Büyükçekmece, İstanbul · Yüz yüze ve online

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!