Günümüzde teknoloji kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte, ekran kullanımı günlük yaşamda sıkça karşılaşılan bir sorun haline gelmiştir. Ekran kullanımı, yalnızca yetişkinleri değil, gelişim çağındaki çocukları da etkilemektedir. Öncelikle, ekran bağımlılığını anlamak için bağımlılığın ne anlama geldiğini bilmek önemlidir.
Bağımlılık; bireyin bir nesneye veya kişiye karşı önlenemez bir istek duyması ve bu durumun patolojik bir hale gelmesidir. Bağımlılığın temel nedeni, beynin ödül ve haz sisteminin çalışmasıdır; dopaminin sürekli artışı, bireyin davranışlarını tekrarlamasına yol açar. Bağımlılık sadece davranışsal ve madde kullanımına bağlı olmayabilir; yemek yeme, oyun oynama ve sosyal medya kullanımı da bağımlılık yaratabilir.
Ekran Bağımlılığı Nedir?
Literatürde ekran bağımlılığı ile ilgili net bir tanım bulunmamaktadır. Ancak, ekran bağımlılığı kısaca, bir bireyin ekran başında geçirdiği sürenin aşırı olması ve bu sürenin bireyin işlevselliğini (okul, aile, sosyal hayat) olumsuz yönde etkilememesi olarak tanımlanabilir. Her davranış bağımlılık olarak adlandırılamaz; bu durum ekran bağımlılığı için de geçerlidir. Örneğin, bir çocuk ekran başında üç saat geçiriyorsa ancak bu durum okul başarısını etkilemiyor, aile ve sosyal ilişkilerini bozmuyorsa, duygusal ve fiziksel açıdan olumsuz etkilenmiyorsa, ekran açısından bir sorun yaşamıyor demektir.
Çocuklar Erken Yaşta Teknoloji ile Tanışmalı Mıdır?
Çocukların ekran ile tanışması günümüzde bebeklik döneminden itibaren başlamaktadır. Peki, her yaş grubundaki çocuk için ekran süresi ne kadar olmalıdır? Amerikan Pediatri Derneği (APA), çocuklarda ekran kullanım süresinin yaşa göre ayarlanması gerektiğini belirtmektedir. Yeşilay’ın yayımladığı raporlara göre, bebeklerde ekran süresi kısıtlı veya hiç olmamalıdır; 3-6 yaş arasındaki çocuklar için ise ekran süresi 30 dakika ile sınırlı olmalıdır.
Ekran Bağımlılığı Çocuklarda Hangi Psikolojik Rahatsızlıklara Sebep Olur?
Çocuklarda ekran kullanımı, anksiyete bozukluğu, depresyon ve sosyal izolasyon gibi rahatsızlıklara yol açabilmektedir. Aşırı ekran kullanımı, çocukların kaygı düzeyini artırmakta; ekrandan uzak kalan çocuklar yoğun bir kaygı yaşayabilmektedir. Bu kaygı, çocukların dış dünyadan soyutlanmasına neden olur. Kendini izole eden çocuk, akranlarıyla sağlıklı ilişkiler kuramaz ve okul başarısında düşüş yaşar. Okul başarısı ile sosyal izolasyon arasında bir ilişki bulunmaktadır; okul başarısı düştüğünde çocuk, aileye karşı da kendini kapatmakta, daha az konuşmakta ve duygularını ifade etmemekte, bu da depresyon riskini artırmaktadır.
Ayrıca, ekran kullanımı dolaylı olarak Otizm Spektrum Bozukluğunu da olumsuz etkileyebilir; otizmli çocuklarda dil gelişimini yavaşlatmaktadır.
Ebeveyn Tutumları
Rol Model Olma: Çocuklar, yaşamlarının ilk yıllarında çevrelerini gözlemleyerek ve ebeveynlerini model alarak öğrenirler. Model alma, sözlü ifadelerle değil, ebeveynlerin çocuklarıyla aynı davranışları sergilemesiyle gerçekleşir. Örneğin, ebeveynlerinin ekranla fazla ilgilenmediğini gören çocuk, bu davranışı içselleştirir.
Ekran Başında Çocuklara Yemek Yedirmek Yanlış Bir Tutumdur! Çocuğa ekran başında yemek yedirmek, yeme bozukluğu ve obezite gibi fiziksel sorunlara yol açabilir. Beyin, yemek yediğini fark etmediği için aşırı yemek tüketimi gerçekleşebilir. Ayrıca, çocuklarda seçici yemek yeme davranışı ortaya çıkabilir ve ilerleyen dönemlerde duygusal yeme alışkanlıkları gelişebilir. Bu durum, çocuğun dil gelişimini de olumsuz etkileyebilir.
Susturmak ve Ağlatmamak İçin Ekran Verme: Bazı ebeveynler, çocukları ağlamasın diye onlara ekran maruziyeti sağlar. Bu durum, çocukların duygularını fark etmemesine ve sağlıklı bir şekilde yaşamalarına engel olur.
Ebeveynlere Öneriler
Gün içinde çocuklarınızla ekransız süre geçirin. Gece uyumadan önce ekran süresini azaltın; bu, çocuklarda uyku problemlerine neden olabilir. Çocuğunuza davranışsal olarak rol model olun ve çocuğun sevdiği aktivitelerin sıklığını artırın; bu, sosyal becerileri ve uyku düzenini olumlu yönde etkiler. Ekrana maruz kaldığı zamanlarda çocuğunuza eğitimsel ve yaşına uygun çizgi filmler veya videolar izletin.
