Çocuklarda Kişilik Gelişimi
Kişilik, doğuştan getirdiğimiz ve çevremizle birlikte şekillenen, kendimize ve çevremizdeki insanlara karşı davranışlarımızı belirleyen özelliklerin tümüdür. Kişilik sadece doğuştan getirdiğimiz özelliklerden oluşmadığı için, özellikle çocukluk döneminde çevrenin de şekil verdiği bir oyun hamuru gibidir. Çocuk, çevresinden öğrendiği yönde bir kişilik geliştirir (Fişek & Sükan, 1983).
0–2 Yaş Çocuklarda Kişilik Gelişimi
Çocukların ilk yıllarında kişilik gelişiminde pek çok rol oynayan unsur vardır:
- Kendisiyle ve başkalarıyla temel bir güven duygusu oluşturması (Fişek & Sükan, 1983).
- İlişkilerini sağlıklı bir zeminde oluşturması (Fişek & Sükan, 1983).
- Bağımsızlık için attığı adımların dengeli olması (Özdemir et al., 2012).
Temel Güven Duygusu
Yeni doğan bebek bencil bir varlıktır (Özdemir et al., 2012). Yeni doğan bebeklerin tüm davranışları ihtiyaçlarını gidermeye yöneliktir. Bebeklerdeki bu özellik, ben-merkezli varlıklar olduklarını gösterir. Çocuklar bu dönemde kendilerini başkalarının yerine koyamazlar; annelerini bile kendilerinden ayrı bir varlık olarak ayırt edemezler.
0–2 yaş döneminde bebeklerin en çok ihtiyaç duydukları şeylerden biri bakım, diğeri ise sevgi ve sıcaklıktır. Anne ve bebek arasındaki bağ ne kadar güçlü olursa çocuk zaman içinde çevresiyle güvenli bağlar kurar. Bakım veren kişi bebeğin yalnızca fiziksel bakımını sağlayıp sevgi ve ilgi göstermezse bebeğin kişilik gelişimi olumsuz etkilenebilir. Çocuk sevgiyi öğrenmez ve değer görmediği için kendisini sevilmeye layık olmadığını düşünebilir. İleride şüpheci ve bencil olabilir. Fiziksel bakımında eksiklik olsa bile yeterli sevgi ve ilgi gören bebekler dünyayı daha iyimser görür ve sevgiyi hak ettiklerini düşünürler (Özdemir et al., 2012). Güven duygusu sevgi ve bakımla oluşur. Çocukta güven duygusunu önce anne, yani bakım veren kişi; daha sonra ise aile ve çevresinin desteğiyle öğrenir ve geliştirir.
Başkalarıyla İlişkiler
Yukarıda bahsedildiği gibi, çocuk ile bakım vereni arasındaki ilişki, çocuğun başkalarıyla olan ilişkilerinin temelini atar. Anne, öncelikle çocuğa yeterli bakım ve sevgi sağlamasıyla anne ve çocuk arasında bir ilişki oluşturur. Bu çok önemli bir noktadır.
Çocuklar üç yaşına kadar benmerkezci yapılarından vazgeçemezler (Özdemir et al., 2012). Belirli bir zamandan sonra ise aile bireyleriyle ilgilenmeye başlarlar. Yaşıtlarıyla yan yana oynayabilirler fakat paylaşım yapmazlar; yani birlikte oyun kurmaktan kaçınırlar.
Bağımsızlık Çabaları
Çocuklar iki yaşına kadar çevreyle fazla ilgilenmezler. Fakat iki yaşından sonra dünyayı fark etmeye başlarlar. Çocuklar dünyayı keşfetmek isterler. ‘Yaramazlık’ dediğimiz davranışlar, çocuk için dünyanın varlığını anlama uğraşlarıdır. Etrafı karıştırmak, ellemek gibi davranışlar görülür. Bu süreçte anne-babalardan en çok duyulan ifadeler ‘Dur, yapma, dokunma, gitme’ gibi sözcüklerdir (Fişek & Sükan, 1983). Çocuklar ise ‘yok, hayır’ gibi ifadeler kullanırlar (Fişek & Sükan, 1983). Bu yaştaki en zorlu süreçlerden biri tuvalet eğitimidir.
3–6 Yaş Çocuklarda Kişilik Gelişimi
En başta da ifade edildiği gibi, çocuklar kişiliklerini öğrendikleriyle şekillendirir ve geliştirirler. Bu nedenle anne-babanın rolü çok büyüktür. Çocuklar için en önemli varlıklar anne-babadır (Öngider, 2013). Anne-babadan gördüklerini taklit eder ve kendi davranışları gibi benimserler. Bunun olması için de çocuk ile anne-baba arasındaki ilişkinin güçlü olması gerekir. Anne-babaya güvenen çocuk, onlar gibi olma yönünde onların davranışlarını taklit eder. Eğer çocuk anne-babadan sürekli olumsuz davranışlar görürse ileride bu davranışları sergileyebilir ve kaygılı olabilir.
Çocukların başkalarıyla ilişkileri üç yaşından itibaren giderek artar. Bu dönemde çocuğun evde kapalı kalması gelişimini aksatabilir. Çocuklar bu dönemde daha hareketlidirler. Bu yaşlarda çocuklarda rekabet ve dayanışma anlayışı gelişmeye başlar (Fişek & Sükan, 1983). Birbirlerine oyuncaklarını göstermek isterler ama paylaşmaya henüz hazır değillerdir ve bundan korkabilirler. Yine burada da evde gördüklerine bağlı olarak öğrendikleri davranışları zaman içinde sergilerler (Öngider, 2013).
Ahlak gelişimi ise çocuğun kendini kontrol etmesiyle ilgilidir. Kendi davranışlarını kendisi kontrol edebiliyorsa iç denetimi gelişmiş; kendisini toplumun kurallarına göre kontrol ediyorsa dış denetimi gelişmiştir (Fişek & Sükan, 1983). Burada davranışları kontrol eden genellikle başka bir kişidir. Verilebilecek en güzel örnek kardeş örneğidir. Ali, annesi yanında iken kardeşine iyi davranmaktadır; fakat annesi yanında olmadığında kardeşinin canını acıtmaktadır. Burada dış denetimin gelişmiş olduğunu görürüz. Çocuğun davranışını anne kontrol etmektedir.
Çocuklarda iç denetimin, yani ahlakın gelişiminde önemli olan; çocuğun anne-baba tutumlarını benimsemesi, zekâsının ahlak kurallarını anlayacak kadar gelişmesi ve anne-babanın kuralları uygulama konusundaki disiplinidir (Özdemir et al., 2012).
Dört yaşından sonra çocuklar anne ve babanın kurallarını benimsemeye başlarlar (Özdemir et al., 2012). Daha sonrasında öğrendikleri kuralları uygulama konusunda katıdırlar. ‘Kuralları esnetme’ tabirine yabancıdırlar çünkü bu kavram çocuk için soyut kalır. Yapılan hatalı davranışı sonucu ile ölçer, oradaki niyeti bilemez. Örneğin, Ayşe ve Aylin parkta oynarken Aylin’in Ayşe’nin kovasını kırması sonucunda Ayşe öfkelenir ve Ayşe burada Aylin’in niyetini anlayamaz. Burada yine çocukların bakış açılarını anlamamız gerekir. Bu dönemde çocuklar soyut kavramları kavramakta güçlük çekebilirler. Açık ve kısa anlatımlar onlar için daha anlaşılır olabilir.
Çocuklarda kişilik gelişiminin öğrenme ve taklit etme üzerine şekillendiğini söyleyebiliriz. Özellikle 0–2 yaş dönemi çok önemlidir. Fiziksel bakımda aksamalar olsa bile sevgi ve ilgi kısmı mutlaka tamamlanmalıdır. İlerleyen yaşlarda anne-babanın ortak hareketleri ve davranışları, çocuğun daha sonraki hayatında başka ilişkiler kurması bakımından oldukça etkilidir. Çünkü çocuk 3–6 yaş arası dönemde anne-babanın davranışlarını taklit eder.
Kaynakça
- KAYNAKÇA
- Fişek, G. O., & Sükan, Z. (1983). Çocuğuz ve siz. Millî Eğitim Basımevi.
- Gürkan, S. N., & Tuzcuoğlu, N. (2024). Okul öncesi dönem çocuklarında psikolojik dayanıklılık konusu ile ilgili araştırmaların incelenmesi. *Sinop Eğitim Fakültesi Dergisi, 1*(2), 176–203.
- Özdemir, O., Özdemir, P. G., Kadak, M. T., & Nasıroğlu, S. (2012). Kişilik gelişimi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 4(4), 566–589.
- Öngider, N. (2013). Anne-baba ile okul öncesi çocuk arasındaki ilişki. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 5(4), 420–440.



