Yaşayamadığımız Hayatların Yasını Tutuyor Olabilir miyiz?
“İnsan bazen kaybettiği kişiler için değil; hiç yaşayamadığı hayatın özlemiyle yaşar.”
Bir insan hayatı boyunca sadece yaşamış olduklarıyla değil, yaşayamadıklarından da etkilenebilir. Verilmemiş kararlar, gidilmemiş yollar, söylenmemiş sözler, başlanmamış ilişkiler ve vazgeçilmiş hayaller… Zaman ilerledikçe hayat başka yollara evrilebilir ama bazı ihtimaller insanın zihninde var olmayı sürdürebilir. Geçmişe dönüp bakıldığında sadece ne yaşadığımızı değil, başka türlü yaşansaydı nasıl bir insan olurduk sorusu zihnimizde oluşabilir. Peki, hiç sahibi olamadığımız hayatın kaybını hissetmemiz mümkün mü? Psikolojik açıdan bakıldığında bu sorunun yanıtı çok anlamlıdır; Evet, insan gerçekleşememiş ihtimallerin de duygusal yükünü taşır.
Yaşanamamış İhtimallerin Psikolojisi
İnsanın zihni sadece mevcut gerçekliği değerlendirmekle kalamaz; alternatifleri de otomatik olarak üretmeye başlar. Psikolojide karşıolgusal düşünme (counterfactual thinking) olarak adlandırılmış olan bu süreçte yaşanmış bir olayın farklı gerçekleşmesi sebebiyle nelerin değişebileceğini mental olarak canlandırmak anlamına gelir. “O gün farklı bir karar verseydim ne olurdu?”
“Korkmasaydım da o fırsatı değerlendirseydim ne olurdu?”
Karşıolgusal düşünme dediğimiz kavram, kişinin geçmişteki deneyimlerinden çıkardığı derslere ve gelecekte alacağı kararların değerlendirilmesine yardımcı olur. Lakin bu durumda sürekli alternatif senaryolar üretmeyen kişi, mevcutta bulunduğu hayatı ile zihninde kurmuş olduğu hayal arasında sıkışmasına sebep olabilir. Gerçekleşememiş ihtimaller zaman içerisinde sadece birer düşünce olmaktan çıkarak özlem, pişmanlık ve kayıp duygularını beraberinde getirir. Buradaki dikkat çekici nokta, bireyin gerçekte hiç yaşamamış olduğu bir hayatı özlemesidir. Çünkü birey bazı durumlarda bir olasılığı değil de o olasılığın kendisini nasıl hissettirdiğiyle ilgilenir. Belki de daha mutlu, daha başarılı, daha özgür ya da daha çok sevilen biri olabileceğine inanabilir. Bundan dolayı da özlenen sadece başka bir yaşam değildir, aynı zamanda o yaşamda var olacağı düşüncesine sahip olan benliktir.
Mümkün Benlikler: Olabileceğimiz Kişilerin Gölgesi
Psikoloji literatüründe Hazel Markus ve Paula Nurius tarafından geliştirilmiş olan mümkün benlikler (possible selves) kavramı, kişinin gelecekte kim olabilme ihtimali taşıdığına, kim olmak istediğine ve kim olmaktan korktuğuna dair zihinsel temsilleri açıklar. Bu kavramla bireyin sadece mevcut benlik algısı değil, henüz gerçek olmamış benlik ihtimalleriyle de ilişki kurduğunu göstermektedir. İnsan gelecekte kendisini başarılı bir akademisyen, mutlu bir ebeveyn, özgür bir insan veya sevgi dolu bir ilişkide hayal edebilmektedir. Lakin hayat koşulları, kişisel olarak yapılan tercihler ve beklenmeyen olaylar bu ihtimallerin bazılarını gerçekleşmeden önünü kesebilir. Gerçekleşememiş her ihtimal bir kayıp demek değildir. İnsan hayatı gereği seçimler yapar ve her seçim beraberinde bazı alternatiflerden vazgeçmek anlamına gelir. Aynı zamanda, vazgeçilmiş olan ihtimaller bireyin kimlik algısında da önemlidir ve bu durum daha derin bir duygusal karşılıkla açıklanabilir. Örnek olarak, çocukluğundan beri sanatçı olmayı hayal etmiş lakin, farklı yaşam koşulları sebebiyle başka bir mesleğe yönelmiş olan birini düşünelim. Mesleki olarak başarılı, ilişkisinde mutlu ve genel olarak işlevsel bir yaşama sahip olabilir. Ancak bir sergide görmüş olduğu bir tablo nedeniyle içinde uzun süredir bastırdığı bir özlemi yeniden canlandırabilir. Buradaki duygu sadece geçmişte seçilmiş bir tercihe yönelik değil, aynı zamanda gerçekleşememiş bir kimliğin hatırlatılmasıdır.
Pişmanlık mı, Yas mı?
Yaşanamamış hayatlara yönelik duygular genellikle pişmanlıkla karıştırılabilir. Lakin bu iki deneyim aynı değildir. Pişmanlık genel olarak geçmişte verilen veya verilemeyen kararların sonuçlarına yönelik değerlendirmedir. Yas ise kayıp karşısında ortaya çıkmış olan duygusal ve psikolojik uyum sürecini içerir. Gerçekleşememiş bir hayatın yasını tutmak, illaki klinik açıdan bir yas bozukluğu yaşandığı anlamına gelmez. Burada olan, bireyin zihninde anlamlandırdığı ihtimalin artık gerçekleşemeyecek olmasına yönelik duygusal bir tepki olarak belirir. Üst üste bu kaybın belirli bir başlangıç noktası da bulunmaz. Bazen yıllar önce vazgeçilmiş olan bir hayal, bazen çoktan bitmiş bir ilişki, bazen de cesaret edilememiş bir adım bireyin yaşamının farklı dönemlerinde yeniden gündeme yerleşebilir. Özellikle de önemli hayat geçişleri, başkalarının başarıları ve veya bireyin kendi yaşamını değerlendirdiği dönemlerde bu duygular görünür hale gelebilir. Bazen insan bir başkasının yaşamına bakarken, kendi yaşayamadığı hayatı görebilir. Arkadaşının evliliği, başkasının kariyer başarısı ve veya bir başkasının özgürce gerçekleştirdiği tercihler, bireyin kendi hayatında eksik hissettiği alanların hatırlatıcısı olabilir. Burada hissedilen kıskançlık veya huzursuzluk, her zaman karşıdaki bireyin sahip oldukları değildir. Bazı durumlarda bireyin kendi gerçekleştirememiş olduğu arzularla kurmuş olduğu ilişkinin yansıması olabilir.
Geçmişte Kalmak mı, İhtimallerle Vedalaşmak mı?
Gerçekleşememiş ihtimallerin üzerinde düşünmek, bireyin benliğini ortaya çıkarmasına yardımcı olabilir. Lakin birey sürekli olarak başka türlü nasıl olabileceği hakkında düşünürse mevcut yaşamıyla kurmuş olduğu bağ zayıflayabilir. İnsan zihni yaşanamamış bir hayatı zaman içerisinde idealize edebilmektedir. Çünkü gerçekleşememiş senaryoların zorlukları, hayal kırıklıkları ve beklenmeyen sonuçları bulunmaz. Onları genelde sadece en güzel ihtimaller olarak değerlendirir. Bu yüzden de psikolojik açıdan önemi olan, geçmişteki seçimleri devamlı yargılamak yerine o seçimlerin hangi koşullar altında yapıldığını anlamaya çalışmak daha öncelikli olmalıdır. O günkü bilgi birikimi, duygusal kapasite, yaşam koşulları ve veya ihtiyaçlar bugünkü bakış açısıyla aynı olmayabilir. Bugün daha farklı bir karar verebilecek olmak, geçmişteki benliğimizin yanlış ya da yetersiz olduğu anlamına gelmemektedir. Aynı zamanda gerçekleşememiş bir hayalin ardından hangi ihtiyacın bulunduğunu keşfetmek de önemlidir. Belki özlenen meslek değil de üretirken hissedebilmektir. Belki özlenen birey değil de görülmek ve anlaşılır olmak önceliktir. Belki de vazgeçilen şehir değil de özgürce karar verme duygusudur. İhtiyacın kendini fark etmek, ona bugünkü yaşamdan farklı karşılanmasına alan açabilir. Belki de kendimize sormamız gereken soru şudur: “Yaşayamadığımız bir hayat için üzülürken, hala yaşayabileceğimiz hayatın hangi ihtimallerini gözden kaçırıyoruz?”
Kaynakça
- Gilbert, D. T., & Wilson, T. D. (2007). Prospection: Experiencing the future. Science, 317(5843), 1351–1354. https://doi.org/10.1126/science.1144161
- Gilovich, T., & Medvec, V. H. (1995). The experience of regret: What, when, and why. Psychological Review, 102(2), 379–395. https://doi.org/10.1037/0033-295X.102.2.379
- Markus, H., & Nurius, P. (1986). Possible selves. American Psychologist, 41(9), 954–969. https://doi.org/10.1037/0003-066X.41.9.954
- Roese, N. J. (1997). Counterfactual thinking. Psychological Bulletin, 121(1), 133–148. https://doi.org/10.1037/0033-2909.121.1.133
- Neimeyer, R. A. (Ed.). (2001). Meaning reconstruction & the experience of loss. American Psychological Association.


