Yas Tutmanın Doğru Bir Yolu Var mı?

Kaybın Ardından Değişen Benlik, Devam Eden Bağlar ve Toplumsal Beklentiler

Hayatımız boyunca birçok kez kayıpla karşılaşırız. Bazen sevdiğimiz bir insanı, bazen alıştığımız bir yaşam biçimini, bazen de geleceğe dair kurduğumuz hayalleri kaybederiz. Her kayıp aynı ağırlığı taşımaz, her kaybın ardından aynı duyguları yaşamayız. Ancak özellikle sevdiğimiz birinin ölümüyle karşılaştığımızda, kendimizi yalnızca o kişinin yokluğuyla değil, bu yokluğun hayatımızda yarattığı değişimlerle de baş etmeye çalışırken bulabiliriz.

Yas denildiğinde çoğumuzun aklına yoğun bir üzüntü, özlem ve zaman içerisinde hafiflemesi beklenen bir acı gelir. Hatta yasın belirli aşamalardan oluştuğunu ve bu aşamaları tamamladığımızda kaybımızı geride bırakabileceğimizi düşünürüz. Peki, yas gerçekten böyle mi ilerler? Bir gün kendimizi iyi hissederken ertesi gün yeniden yoğun bir üzüntü yaşamamız, iyileşme sürecinde geriye gittiğimiz anlamına mı gelir?

Psikoloji literatürü, yasın düşündüğümüzden çok daha karmaşık, değişken ve kişiye özgü bir deneyim olduğunu ortaya koymaktadır.

Yas Tutmak, Sürekli Üzgün Olmak Zorunda mıdır?

Sevdiğimiz birini kaybettikten sonra ilk kez içtenlikle güldüğümüz anı düşünelim. Belki arkadaşlarımızla güzel bir gün geçirmiş, belki uzun zamandır yapmadığımız bir aktiviteden keyif almışızdır. Fakat hemen ardından suçluluk hissedebiliriz. Sanki yeniden mutlu olabilmek, kaybettiğimiz kişiyi yeterince sevmediğimizin ya da onu unutmaya başladığımızın bir göstergesiymiş gibi. Oysa yas, kesintisiz bir üzüntü hâli olmak zorunda değildir.

Stroebe ve Schut (1999), geliştirdikleri İkili Süreç Modeli (Dual Process Model) ile yasın doğrusal bir ilerleyişten ziyade iki farklı baş etme süreci arasında gidip gelerek yaşanabileceğini öne sürmektedir. Bunlardan ilki, kaybın kendisine odaklandığımız; özlem, acı ve kaybettiğimiz kişiye ilişkin anılarımızla meşgul olduğumuz süreçtir. İkincisi ise kaybın ardından değişen hayatımıza uyum sağlamaya çalıştığımız, yeni sorumluluklar üstlendiğimiz ve gündelik yaşantımıza yeniden katıldığımız süreçtir. Bu modele göre sağlıklı uyum, sürekli olarak kaybın acısıyla yüzleşmekten ya da sürekli meşgul olarak acıdan uzaklaşmaktan ibaret değildir. Kişi, bu iki süreç arasında hareket edebilir.

Dolayısıyla bir sabah yoğun bir özlemle uyanıp akşam arkadaşlarımızla gülebilmek, yasımızın tutarsız olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde kendimizi daha iyi hissettiğimiz bir dönemin ardından yeniden üzülmemiz de bütün ilerlememizin kaybolduğunu göstermez. Belki de yas sürecinde kendimize yönelttiğimiz “Neden hâlâ üzülüyorum?” ya da “Nasıl bu kadar çabuk gülebildim?” sorularının yerine, duygularımızın değişmesine biraz daha alan tanımamız gerekir.

Birini Kaybettiğimizde Kendimizden de Bir Parça Kaybeder miyiz?

Bir insanın hayatımızdaki yeri yalnızca onunla geçirdiğimiz zamandan ibaret değildir. İlişkilerimiz, kendimizi nasıl tanımladığımızı, dünyayı nasıl anlamlandırdığımızı ve geleceğimizi nasıl hayal ettiğimizi de etkiler. Örneğin bir insanı kaybettiğimizde yalnızca onunla konuşmayı ya da vakit geçirmeyi özlemeyiz. Birlikte gerçekleştirmeyi düşündüğümüz planları, ona anlatmak istediğimiz haberleri ve onun hayatımızdaki varlığıyla şekillenen gündelik alışkanlıklarımızı da kaybedebiliriz.

Bu açıdan bakıldığında yas, yalnızca bir insanın yokluğuna alışma süreci değil, onun yokluğunda kendimizi ve hayatımızı yeniden anlamlandırma çabasıdır. Neimeyer (2016), yas sürecini anlamın yeniden inşası (meaning reconstruction) çerçevesinde ele almaktadır. Bu yaklaşıma göre önemli bir kayıp, kişinin kendisine, dünyaya ve geleceğe ilişkin anlamlandırma biçimlerini sarsabilir. Yas sürecinde kişi, yaşadığı kaybı mevcut yaşam öyküsünün bir parçası hâline getirmeye çalışabilir. Özellikle kimliğimizin belirli yönleri ilişkilerimiz üzerinden şekillendiğinde bu süreç daha da karmaşıklaşabilir. Yıllarca birinin eşi, çocuğu, ebeveyni ya da yakın arkadaşı olarak sürdürdüğümüz yaşamın değişmesi, kendimizi tanımlama biçimimizi de etkileyebilir.

Belki de bu nedenle bazı kayıpların ardından yalnızca “Onsuz nasıl yaşayacağım?” diye sormayız. Bazen “Onsuz ben kimim?” sorusuyla da karşılaşırız. Bu soruların cevapları hemen bulunmak zorunda değildir. Üstelik kaybı anlamlandırmak, mutlaka yaşananlara olumlu bir anlam yüklemek veya acı verici bir deneyimden kişisel gelişim çıkarmak demek de değildir. Bazen anlamlandırma, değişen hayatımızı ve duygularımızı yavaş yavaş tanıyabilmekten ibaret olabilir.

İyileşmek İçin Unutmak Gerekir mi?

Yasla ilgili yaygın beklentilerden biri de zaman içerisinde kaybettiğimiz kişiyi geride bırakmamız gerektiği düşüncesidir. Hayatımıza devam etmenin, geçmişle aramıza belirli bir mesafe koymakla mümkün olacağı varsayılabilir. Ancak bir insanı kaybetmek, onunla kurduğumuz ilişkinin bütün yönleriyle sona erdiği anlamına gelmeyebilir. Yas literatüründe continuing bonds olarak adlandırılan yaklaşım, kaybedilen kişiyle kurulan bağın ölümden sonra farklı biçimlerde devam edebileceğini ele almaktadır.

Örneğin kaybettiğimiz birinin sevdiği müziği dinlemek, onunla ilgili anılarımızı paylaşmak, önemli kararlar alırken ne düşüneceğini hayal etmek ya da bize öğrettiği değerleri yaşatmaya çalışmak, bu bağın sürdürülme biçimleri olabilir. Neimeyer, Baldwin ve Gillies (2006), kaybedilen kişiyle sürdürülen bağlar ile kaybın anlamlandırılması arasındaki ilişkiyi incelemişlerdir. Araştırmaları, bu bağların yas sürecindeki rolünü anlamak için kişinin kaybı nasıl anlamlandırdığının da önemli olduğunu göstermektedir. Daha yakın tarihli bir sistematik derleme de devam eden bağların yas deneyiminde tek bir işleve sahip olmadığını; anlamlandırma, kimlik ve kaybedilen kişiyle ilişkinin dönüşümü gibi farklı süreçlerle bağlantılı olabildiğini ortaya koymaktadır (The Impact of Continuing Bonds Following Bereavement, 2023). Burada önemli bir ayrım bulunmaktadır: Kaybedilen kişiyle bağı sürdürmek her durumda koruyucu değildir; bu bağın nasıl yaşandığı, kişinin gündelik yaşamına ve kayba uyumuna nasıl yansıdığı önemlidir.

Yine de birini hatırlamaya devam etmenin, onun yokluğunu kabul edemediğimiz anlamına geldiğini varsayamayız. Belki de iyileşmek, kaybettiğimiz kişiyi hayatımızdan tamamen çıkarmak değil, onunla kurduğumuz ilişkiye değişen hayatımız içerisinde yeni bir yer bulabilmektir.

Herkes Aynı Şekilde Yas Tutmak Zorunda mı?

Bir kayıp karşısında nasıl davranmamız gerektiğine ilişkin yalnızca bireysel beklentilerimiz yoktur. Ailemiz, içinde yaşadığımız toplum ve kültürel değerlerimiz de yasın nasıl ifade edilmesi gerektiğine ilişkin düşüncelerimizi şekillendirebilir. Bazı ortamlarda üzüntünün açıkça gösterilmesi beklenirken bazı ortamlarda güçlü kalmak, duyguları kontrol etmek veya gündelik sorumluluklara hızla dönmek daha fazla önemsenebilir.

Bu beklentiler arasında kişi, kendi duygularından bağımsız olarak nasıl görünmesi gerektiğini de düşünmeye başlayabilir. Örneğin kaybın hemen ardından ağlamayan biri, yeterince üzülmediği düşüncesiyle karşılaşabilir. Uzun zaman geçmesine rağmen yoğun üzüntü yaşayan birine ise artık hayatına devam etmesi gerektiği söylenebilir. Oysa yasın görünür biçimi, yaşanan kaybın kişi üzerindeki etkisini her zaman yansıtmayabilir. Bonanno (2004), kayıp ve travmatik yaşantılar karşısında insanların farklı uyum örüntüleri gösterebildiğini vurgulamaktadır. Bazı kişiler uzun süre yoğun psikolojik sıkıntı yaşarken bazıları kaybın ardından görece istikrarlı bir psikolojik işlevsellik sürdürebilmektedir. Bu ikinci durum, kişinin kaybı önemsemediği veya duygularını mutlaka bastırdığı anlamına gelmez.

Dolayısıyla yasın şiddetini yalnızca gözyaşıyla, süresini ise sevginin büyüklüğüyle ilişkilendirmek yanıltıcı olabilir. Bununla birlikte herkesin farklı yas tutması, kişinin yaşadığı güçlüklerin göz ardı edilmesi gerektiği anlamına da gelmez. Bazı durumlarda yas tepkileri uzun süre boyunca yoğun biçimde devam edebilir ve kişinin gündelik işlevselliğini önemli ölçüde etkileyebilir. Uzamış yas bozukluğuna ilişkin araştırmalar, bu tür durumların değerlendirilmesinde belirtilerin süresi, şiddeti, işlevsellik üzerindeki etkisi ve kültürel bağlamın dikkate alınmasının önemini göstermektedir (Prigerson et al., 2021).

Bu nedenle yas deneyimini anlamaya çalışırken iki uçtan da uzak durmak gerekir: Her yoğun duyguyu psikolojik bir bozukluk olarak değerlendirmekten ve her güçlüğü yalnızca zamanla geçecek doğal bir süreç olarak görmekten.

Yasın Bir Takvimi Var mı?

Bir kaybın üzerinden geçen zaman, çoğu zaman çevremizdeki insanların beklentilerini de değiştirebilir. İlk günlerde ve haftalarda yoğun sosyal destek gören bir kişi, aylar geçtikçe aynı duyguları paylaşabileceği alanların azaldığını hissedebilir. Oysa takvim ilerlese de yas deneyimi her zaman aynı hızda değişmez. Bazen kaybettiğimiz kişinin doğum günü, bazen sıradan bir koku, bazen de hiç beklemediğimiz bir anda duyduğumuz tanıdık bir ses, uzun süredir hissetmediğimiz duyguları yeniden canlandırabilir. Stroebe ve Schut'un (1999) modeli, bu tür değişimlerin yasın doğasıyla uyumlu olabileceğini anlamamıza yardımcı olur. Yas, belirli aşamaların tamamlanmasıyla geride bırakılan tek yönlü bir süreç olmak zorunda değildir.

Elbette zaman içerisinde birçok insan için kaybın hayatındaki yeri değişebilir. Ancak bu değişimin ne zaman ve nasıl gerçekleşeceğine ilişkin herkes için geçerli bir takvim oluşturmak mümkün değildir. Belki de bu nedenle yas tutan birine “Artık daha iyi olmalısın” demek yerine, bugün nasıl hissettiğini sormak daha anlamlı olabilir.

Sonuç: Yasın Doğru Bir Yolu Olmak Zorunda mı?

Yas, sevdiğimiz bir insanın yokluğuyla karşılaşmanın ötesinde, o insanın hayatımızdaki yerini ve onunla birlikte şekillenen dünyamızı yeniden anlamlandırmaya çalıştığımız bir deneyim olabilir. Bu süreçte bazen yoğun bir özlem hisseder, bazen hayatın gündelik akışına yeniden katılırız. Bazen kaybettiğimiz kişiye ait bir eşyayı saklamak ister, bazen de onunla ilgili anılara yaklaşmakta zorlanabiliriz. Bütün bunlar, farklı insanların yas deneyimlerinde farklı anlamlar taşıyabilir.

Psikoloji araştırmalarının bize hatırlattığı önemli noktalardan biri, yasın tek bir doğru biçimi olmadığıdır. Ancak bu, yas sürecinde yaşanan bütün güçlüklerin aynı olduğu ya da hiçbir zaman profesyonel desteğe ihtiyaç duyulmayacağı anlamına da gelmez. Belki de yas tutan birine sunabileceğimiz en anlamlı desteklerden biri, onun deneyimini kendi beklentilerimize göre şekillendirmeye çalışmadan dinleyebilmektir. Çünkü bir kaybın ardından herkes aynı sorularla karşılaşmaz, aynı cevaplara ihtiyaç duymaz ve aynı hızda ilerlemez.

Bazen yas, kaybettiğimiz insanın yokluğunu unutmak değil, onun yokluğuyla değişen hayatımızda kendimize yeniden bir yer bulmaya çalışmaktır.

Kaynakça

• Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.1.20
• Neimeyer, R. A. (2016). Meaning reconstruction in the wake of loss: Evolution of a research program. Behaviour Change, 33(2), 65–79. https://doi.org/10.1017/bec.2016.4
• Neimeyer, R. A., Baldwin, S. A., & Gillies, J. (2006). Continuing bonds and reconstructing meaning: Mitigating complications in bereavement. Death Studies, 30(8), 715–738. https://doi.org/10.1080/07481180600848322
• Prigerson, H. G., Boelen, P. A., Xu, J., Smith, K. V., & Maciejewski, P. K. (2021). Validation of the new DSM-5-TR criteria for prolonged grief disorder and the PG-13-Revised (PG-13-R) scale. World Psychiatry, 20(1), 96–106. https://doi.org/10.1002/wps.20823
• Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The dual process model of coping with bereavement: Rationale and description. Death Studies, 23(3), 197–224. https://doi.org/10.1080/074811899201046
• The impact of continuing bonds following bereavement: A systematic review. (2023). PubMed kaydı.