Haydi Gel Gidelim
Bir arkadaşınız uzun zamandır merak ettiğiniz bir atölyeye çağırıyor. “Haydi gel gidelim,” diyor. Bir an için gitmek istiyorsunuz. Sonra orada kimseyi tanımadığınızı, konuşacak bir şey bulamayabileceğinizi düşünüyorsunuz. “Bu hafta pas geçeyim,” deyince rahatlıyorsunuz. Ertesi gün arkadaşınız atölyeden söz ederken içinizden “Keşke gitseydim,” geçiyor. O akşam evde kalmak size iyi gelmiş olabilir. Peki, gitmek istediğiniz hâlde her seferinde aynı rahatlamayı seçtiğinizde hayatınızda nelere daha az yer kalıyor?
Gündelik dilde “konfor alanı” dediğimiz yer, çoğu zaman neyle karşılaşacağımızı bildiğimiz yerdir. Tanıdık olan, bazen sıkıcı ya da yorucu olsa bile öngörülebilir gelir. Zorlayıcı bir durumdan kaçınmak kısa vadede kaygıyı azaltabilir. Kaçınma tekrarlandığında ise iki şeyi öğrenme fırsatımız azalır. Korktuğumuz şey gerçekten başımıza gelecek mi? Gelirse onunla nasıl baş edebiliriz? Bilişsel davranışçı terapide (BDT) bu döngüye düşünce, duygu ya da davranış üzerinden yaklaşabiliriz. Nereden başlayacağımızı, danışanın önündeki engeli ve ulaşmak istediği hedefi birlikte değerlendirerek belirleriz. Aynı daveti geri çeviren iki kişiden biri eleştirilmekten çekiniyor, diğeri işten sonra dinlenmeye ihtiyaç duyuyor olabilir. Terapide “Gitmek senin için neden önemli?” sorusu, kişinin kendi isteğiyle çevresinden gelen beklentileri ayırt etmesine yardım eder.
Bazen düşünceyle başlarız
“Orada kimseyle konuşamazsam herkes tuhaf olduğumu düşünecek.” Böyle bir düşünce aklımızdan hızla geçtiğinde, henüz yaşanmamış bir sahne olmuş bitmiş gibi gelebilir. BDT’de bilişsel yeniden yapılandırma ile bu tahmini inceleriz. İnsanların ne düşüneceğini nereden biliyorum? Daha önce böyle bir ortamda neler oldu? “İlk dakikalarda sessiz kalabilirim, sonra birine soru sorabilirim” düşüncesi, olup bitecekler için daha fazla olasılığa yer açar. Bazen bunu bir davranış deneyiyle sınarız. Danışan atölyede bir kişiye “Daha önce geldiniz mi?” diye sormayı seçer ve aldığı tepkiyi kendi tahminiyle karşılaştırır. NICE’ın sosyal kaygı kılavuzu, olumsuz inançları sınayan bu deneylere bireysel BDT içinde yer verir. Danışan sohbeti nasıl başlatacağını bilemediğini söylüyorsa, ilk cümleyi seansta rol canlandırmayla prova etmek de bir seçenek olabilir.
Bazen duyguyla başlarız
Bazen kişi, “Aslında insanların beni yargılayacağını bilmiyorum ama kapıya gelince içim sıkışıyor,” der. O zaman kaygıyı fark edip adlandırmak, ardından onunla birlikte atılabilecek bir adım seçmek işe yarayabilir. Önce kaygının işaret ettiği koşullara bakarız. Örneğin kişi daha önce aynı ortamda aşağılandıysa, kendini korumak ve sınır koymak da terapide konuşulacak konulardır. Kaygı kaçınmayı sürdürüyorsa terapide kademeli maruz bırakma planlanabilir. Örneğin danışan önce atölyeye bir arkadaşıyla gidip kısa süre kalmayı, başka bir gün ise tek başına katılmayı deneyebilir. Craske ve arkadaşlarının maruz bırakma üzerine derlemesi, yeni öğrenmenin önemini vurgular. Kişi hâlâ kaygılıyken de “İlk dakikalarda gerildim, yine de içeride kalıp bir sohbete katılabildim” diye fark edebilir. Bazen deneyimden kalan en önemli bilgi, zorlandığımızda ne yapabildiğimizdir.
Bazen önce davranırız
Bazı günler mesele korkudan çok isteksizliktir. Uzun süredir sevdiğiniz şeylerden uzak kaldığınızda, onlara dönmek için hevesinizin gelmesini bekleyebilirsiniz. Davranışsal etkinleştirmede danışan için anlamı olan, yapılabilir bir etkinlik seçilir ve zamanı belirlenir. Örneğin, cumartesi bir arkadaşınızla yirmi dakika kahve içmeyi planlarsınız. Öncesinde ne kadar istek duyduğunuza, sonrasında ise nasıl hissettiğinize bakarsınız. Bazen konuşmaya başladıktan sonra orada olmak hoşunuza gider, hatta yeniden görüşmek istersiniz. Bazen de ilk buluşma pek keyif vermez ve bir sonraki adımı seçerken bu deneyimi hesaba katarsınız. Uphoff ve arkadaşlarının Cochrane derlemesi, davranışsal etkinleştirmenin yetişkinlerde depresyon tedavisinde etkili olabileceğini gösteriyor.
Psikodinamik terapide geri çekilmeyi anlamak
Atölyeye gitmek isteyen biri, daveti geri çevirdiğinde hem rahatlayabilir hem de kendini yalnız hissedebilir. Psikodinamik terapide bu iki duygunun bir arada nasıl ortaya çıktığına bakarız. Örneğin danışan, insanlarla yakınlaşmayı istediği hâlde, hevesini belli ettiğinde küçümseneceğini bekliyor olabilir. Atölyeye gitmemek, o akşam onu olası bir utançtan korur. Aynı beklenti işte, arkadaşlıklarında ya da yeni bir ilişkiye başlarken de ortaya çıkıyorsa, terapide bu örüntünün nasıl oluştuğunu ve bugün hangi durumlarda tekrarlandığını birlikte araştırırız.
Bazen bu beklenti seansın içinde de belirir. Danışan, kendisi için önemli bir isteği dile getirdikten hemen sonra “Neyse, saçma zaten,” diyerek konuyu kapatabilir. Terapist, “Bunu anlatırken benim nasıl tepki vereceğimi düşündünüz?” diye sorabilir. Böylece danışan hem o anda hissettiği utancı hem de karşısındaki kişiden beklediği tepkiyi konuşabilir. Sosyal kaygı için geliştirilen kısa süreli psikodinamik terapi, utanç duygusunu ve tekrarlayan ilişki örüntülerini bu şekilde ele alır (Leichsenring ve ark., 2007).
Leichsenring ve arkadaşlarının 495 kişiyle yürüttüğü randomize çalışmada, sosyal kaygı bozukluğu belirtilerinde tedaviye yanıt oranı psikodinamik terapi grubunda %52, bekleme listesinde %15’ti. Norén ve arkadaşlarının 2026’da yayımladığı, 11 randomize çalışmayı içeren meta-analiz de kısa süreli psikodinamik terapinin bekleme listesine kıyasla sosyal kaygı belirtilerini daha çok azalttığını bildirdi. Bu bulgular sosyal kaygı bozukluğunun tedavisine ilişkin. Atölye örneği ise bir daveti geri çevirmenin kişiden kişiye nasıl farklı anlamlar taşıyabileceğini gösteriyor.
Konfor alanımızın dışına çıktığımızda bazen keyif, bazen yorgunluk, bazen de ikisini birden hissederiz. Yeni deneyim, neyi sevdiğimizi ve hangi koşullarda daha rahat katılabildiğimizi görmemizi sağlar. Belki atölyeyi sevmediğimizi, ama orada tanıştığımız biriyle sohbet etmekten hoşlandığımızı anlarız. Böylece bir sonraki kararımızı zihnimizde canlandırdığımız akşamın yanı sıra gerçekten yaşadığımız akşama da bakarak veririz. Bir dahaki sefere “Haydi gel gidelim” dendiğinde, belki cevabımız “Olur, bir uğrayalım” olur.
Kaynaklar
- NICE. (2013). "Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment (CG159)" (https://www.nice.org.uk/guidance/cg159/chapter/recommendations).
- Craske, M. G. ve ark. (2014). "Maximizing exposure therapy: An inhibitory learning approach" (https://doi.org/10.1016/j.brat.2014.04.006). Behaviour Research and Therapy, 58, 10–23.
- Uphoff, E. ve ark. (2020). "Behavioural activation therapy for depression in adults" (https://doi.org/10.1002/14651858.CD013305.pub2). Cochrane Database of Systematic Reviews, 7, CD013305.
- Leichsenring, F., Beutel, M. ve Leibing, E. (2007). "Psychodynamic psychotherapy for social phobia: A treatment manual based on supportive-expressive therapy" (https://doi.org/10.1521/bumc.2007.71.1.56). Bulletin of the Menninger Clinic, 71(1), 56–83.
- Leichsenring, F. ve ark. (2013). "Psychodynamic therapy and cognitive-behavioral therapy in social anxiety disorder: A multicenter randomized controlled trial" (https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.12081125). American Journal of Psychiatry, 170(7), 759–767.
- Norén, M., Lindqvist, K., Lilliengren, P. ve Mechler, J. (2026). "Short-term psychodynamic psychotherapy for social anxiety disorder: A meta-analysis of randomized controlled trials" (https://doi.org/10.1186/s40359-026-04306-x). BMC Psychology, 14, 484.


