Ufuk Çizgisi Nasıl Bizimle Koşar? Hırsın Yanılsaması ve Azmin Gücü

İnsan doğasının en karmaşık motivasyonel itkileri olan hırs ve azim, günlük dilde sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da hayatta kalma ve başarı stratejisi olarak birbirine tamamen zıt iki kutbu temsil etmektedir. Başarıyı salt bir sonuç, bireyi ise bir performans nesnesi olarak gören modern rekabet kültürü bu iki kavram arasındaki nörobilişsel uçurumu görünmez kılmaktadır. Oysa zihnin kaynakları sınırlıdır. Bu kaynakların dışsal bir alkış arayışına mı yoksa içsel bir inşa sürecine mi harcanacağı, bireyin yalnızca başarı durumunu değil, psikolojik bütünlüğünü de belirlemektedir. Bu yazımda tam da bunun derinliklerine inmeyi hedefliyorum...

Psikoloji literatüründe azim, sadece uzun vadeli bir hedefe tutunmak değil, aynı zamanda zorluklar karşısında esnemektir. Öyle ki Angela Duckworth ve ekibi (2007), bu durumu Amerikan Askeri Akademisi West Point'te uygulanan ve dünyanın en zorlu eğitimlerinden biri olan Canavar Kışlası sürecinde test ettiğinde çarpıcı bir gerçekle karşılaştı. Bu acımasız eğitimi kimin tamamlayacağını belirleyen şey, adayların zeka katsayıları, fiziksel güçleri veya doğuştan gelen yetenekleri değildi. Tek ve en güçlü belirleyici faktör azimdi. Bu noktada önemli olan nörobiyolojik anlamdaki azim, beynin dopamin sistemini anlık hazlar için değil, uzun vadeli ve istikrarlı bir şekilde kullanabilme dirayeti olarak tanımlanmaktadır. Azimli bir zihin başarısızlığı bir kimlik yıkımı olarak görmez. Carol Dweck'in (2006) çalışmalarında kanıtladığı üzere, hata yapmak nöroplastisiteyi tetikleyen ve beyni geliştiren elzem bir veri olarak işlenir. Birey sonuca değil, süreçte edindiği ustalığa odaklanır.

Buna karşılık hırs, genellikle statü, güç veya somut ödüllerle tetiklenen reaktif bir güdülenme halidir. Hırsın yıkıcı etkisini anlamak için sonuca giden her yolu mübah sayan ve sonunda çöken dev yapılara bakmak bu noktada yeterli olabilir. Deci ve Ryan’ın (2000) bulgularına göre insan, kendi yetkinlik ve özerklik ihtiyacını dış koşulların onayına bıraktığında hırs varoluşsal bir krize dönüşür. Hırslı zihin için hedefe ulaşmak bir tercih değil, psikolojik bir hayatta kalma meselesidir. Bu baskı beynin amigdala aktivitesini artırıp prefrontal korteks üzerinde kronik stres yaratır. Başarısızlık ihtimali kortizol salınımını tetikler ve tüm bunlar karar alma mekanizmasını felç ederek zihinsel bir kilitlenmeye yol açar.

Davranışsal boyuta bakıldığında bu uçurum çok daha nettir. Elliot ve McGregor'un (2001) gösterdiği gibi, azimli zihinler dünkü kendilerinden daha iyi olmaya odaklanırken, hırslı zihinler başkalarından üstün görünmeye veya zayıf görünmekten kaçınmaya programlıdır. Sürekli dışarıdan onay bekleyen bu performans kaygısı, hırsın neden narsisizm ve makyavelizm gibi karanlık üçlü kişilik özellikleriyle sıklıkla el ele yürüdüğünü açıklar (Paulhus ve Williams, 2002). Sadece kazanmaya ve vitrinde kalmaya odaklanmış bir zihin için başkalarını manipüle etmek veya etik sınırları esnetmek son derece olağan bir stratejiye dönüşür.

Hırsın bireye kurduğu en büyük tuzak ise varmak istediği yere ulaşmak için nefes nefese koşarken yaşadığı o derin yanılsamadır. Brickman ve Campbell (1971), insanın elde ettiği statüye veya büyük başarılara hızla alışarak eski mutsuzluk seviyesine geri döndüğünü kanıtlamıştır. Hırslı birey hedefine ulaştığında kısa bir dopamin patlaması yaşar, ancak hedonik adaptasyon dediğimiz bu mekanizma devreye girdiğinde o zafer anında sıradan ve kıymetsiz hale gelir. Kişi varmak istediği noktaya doğru hızlandıkça hedef de aynı oranda uzaklaşır, zira varmak istenilen ufuk çizgisi sizinle aynı hızla koşar... Zihin tatmin olmak için her defasında daha büyük bir alkış ve daha yüksek bir unvan talep eder. Varış çizgisine asla erişilemeyen bu kısır döngü, Maslach ve Leiter'in (2016) tükenmişlik sendromu araştırmalarında işaret ettiği gibi zihinsel çöküşü kaçınılmaz kılar. Zira tükenmişlik sadece çok çalışmaktan değil, hırs kavramı gibi etmenlerin yarattığı anlamsızlık ve değerler çatışmasından doğar.

Konunun özetine gelindiğinde, yüksek rekabetin ve ağır krizlerin hakim olduğu modern dünyada hırs, kısa mesafeli koşularda veya ilk hamlelerde kişiyi ateşleyebilir. Ancak kriz anlarında, önemli idare gerektiren konularda veya insanlararası ilişkilerde irademizi yolda tutan şey hırsın anlık patlamaları değil, azmin sakin ve sarsılmaz yapı taşlarıdır. Hırs girdiği kabı ve etrafını yakan, çabuk tükenen bir ateştir. Azim ise o ateşi disiplinle ehlileştirip sürdürülebilir bir güce çeviren mühendisliktir.

Son zamanlarda ilminden sıkça istifade ettiğim Sayın İbrahim Kalın’ın da ifade ettiği gibi, geçici olana talip olanın başarısı, şanı ve şöhreti de geçici olmaya mahkumdur. İnsanın muhtemel psikolojik zaferi, göz alıcı ama vadesi kısa heveslere sırt çevirebilmesindedir. Tıpkı Hz. İbrahim’in o meşhur kıssasında olduğu gibi... Etrafında en görkemli olanı ararken gökyüzündeki güneşe bakan, ancak o eşsiz ihtişamın bile vakti gelince kaybolduğunu fark edip 'Ben batan şeyleri sevmem' diyerek geçici olana sırt çevirmesi gibi... İşte asıl mesele, insanın bu ufka ulaşabilmesi ve kendi iradesiyle seçtiği kalıcı bir amaca vakur bir azimle bağlanabilmesinde yatar.

Kaynakça

• Brickman, P., & Campbell, D. T. (1971). Hedonic relativism and planning the good society. M. H. Appley (Ed.), Adaptation-level theory: A symposium içinde (s. 287–302). Academic Press.
• Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The "what" and "why" of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
• Duckworth, A. L., Peterson, C., Matthews, M. D., & Kelly, D. R. (2007). Grit: Perseverance and passion for long-term goals. Journal of Personality and Social Psychology, 92(6), 1087–1101. https://doi.org/10.1037/0022-3514.92.6.1087
• Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House.
• Elliot, A. J., & McGregor, H. A. (2001). A 2 × 2 achievement goal framework. Journal of Personality and Social Psychology, 80(3), 501–519. https://doi.org/10.1037/0022-3514.80.3.501
• Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103–111. https://doi.org/10.1002/wps.20311
• Paulhus, D. L., & Williams, K. M. (2002). The Dark Triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy. Journal of Research in Personality, 36(6), 556–563. https://doi.org/10.1016/S0092-6566(02)00505-6