Peki Ya Gerçekten Doğru Olan Nedir?

Peki Ya Gerçekten Doğru Olan Nedir?

Hayatımız boyunca sayısız karar veriyoruz. Bazılarını hiç düşünmeden alırken, bazılarının üzerinde günlerce duruyoruz. Bazen ailemize danışıyor, bazen arkadaşlarımızın fikirlerini dinliyor, bazen de kimseye sormadan kendi bildiğimiz yoldan ilerliyoruz. Peki, bütün bu kararları verirken neye güveniyoruz? Mantığımıza mı, duygularımıza mı, yoksa yıllardır bize öğretilen doğrulara mı? Bir düşünün. Hayatınızda doğru olduğundan emin olduğunuz, hatta başkalarına da savunduğunuz bir düşünceniz zamanla değişmedi mi? Bir zamanlar yanlış bulduğunuz bir davranışı, bugün daha farklı değerlendirdiğiniz olmadı mı? Eğer cevaplarınız evetse, üzerinde durmamız gereken bir mesele var: Doğru dediğimiz şey gerçekten ne kadar değişmez?

Doğru Dediğimiz Şey Nedir?

Doğru ve yanlış kavramları, insanlık tarihinin en eski tartışmalarından biridir. Filozoflar yüzyıllardır insan davranışlarının hangi ölçütlere göre değerlendirilmesi gerektiği üzerine düşünmüşlerdir. Ancak burada önemli bir ayrım bulunur: Bir şeyin bize doğru gelmesi, onun mutlaka ahlaki açıdan doğru olduğu anlamına gelmez. Örneğin, bir arkadaşımızla yaşadığımız anlaşmazlıkta kendimizi tamamen haklı görebiliriz. Hatta olayları anlattığımız kişiler de bizi destekleyebilir. Fakat haklı olmamız, verdiğimiz her tepkinin doğru olduğu anlamına gelir mi? Bir davranışın gerekçesi ile o davranışın kendisi her zaman aynı şekilde değerlendirilemez. Bu tartışmaya felsefe tarihinde farklı cevaplar verilmiştir. Immanuel Kant, ahlaki değerlendirmelerde davranışın dayandığı ilkelere ve ödeve önem verirken, John Stuart Mill, davranışların ortaya çıkardığı sonuçları ve insanların mutluluğuna etkilerini ön plana çıkarmıştır. Dolayısıyla aynı davranış, farklı etik yaklaşımlardan bakıldığında farklı biçimlerde değerlendirilebilir. Burada asıl mesele, her görüşün eşit derecede doğru olduğunu savunmak değildir. Aksine, kendi düşüncemizin doğruluğundan emin olmadan önce onu hangi gerekçelerle savunduğumuzu anlayabilmektir.

Kimin Doğrusuyla Yaşıyoruz?

Dünyaya geldiğimiz andan itibaren bir toplumun içerisinde büyüyoruz. Neyin doğru, neyin yanlış, hangi davranışın kabul edilebilir olduğunu büyük ölçüde ailemizden, çevremizden ve yaşadığımız kültürden öğreniyoruz. Zamanla bu düşüncelerin bazıları öylesine yerleşiyor ki onları sorgulamayı bile düşünmüyoruz. Hatta bazen kendi kararlarımızı verdiğimizi düşünürken, farkında olmadan başkalarının beklentilerine göre hareket edebiliyoruz. Örneğin, bir toplumda bireyin kendi hayatıyla ilgili bağımsız kararlar alması önemli görülürken, başka bir kültürel çevrede aileyle birlikte karar vermek daha fazla değer taşıyabilir. Bir insanın doğru bulduğu seçim, başka bir insan için anlaşılması güç olabilir. Üstelik bu farklılıkları görmek için her zaman başka ülkelere bakmamız da gerekmez. Aynı şehirde, hatta aynı ailede büyüyen iki insan bile doğru ve yanlış konusunda birbirinden oldukça farklı düşüncelere sahip olabilir. Çünkü değerlerimizi yalnızca yaşadığımız toplum değil, kişisel deneyimlerimiz ve hayata bakış açımız da şekillendirir. Shalom Schwartz'ın (2012) temel insani değerler kuramı da bu noktada dikkat çekicidir. Kendisi, farklı kültürlerde ortak insani değerler bulunmasına rağmen bireylerin bu değerlere verdikleri önemin değişebildiğini ortaya koymuştur. Özgürlük, güvenlik, gelenek veya başarı gibi değerler, kararlarımızı farklı yönlere taşıyabilir. Bir düşünün, hayatınızda önemli bir karar verirken kaç kez başkalarının ne söyleyeceğini hesaba kattınız? Belki gerçekten istediğiniz bir şeyden vazgeçtiniz ya da çevrenizin doğru bulduğu bir yolu tercih ettiniz. Elbette başkalarının düşüncelerini önemsemek yanlış değildir. Ancak burada önemli olan, onların fikirlerini dinlemekle kendi düşüncelerimizin önüne geçirmeleri arasındaki farkı görebilmektir. Peki, yalnızca içinde yaşadığımız toplumun doğrularını mı benimsiyoruz? Solomon Asch'ın sosyal uyma üzerine gerçekleştirdiği klasik araştırmalar, insanların bazı durumlarda grubun açıkça hatalı değerlendirmelerine bile uyum sağlayabildiğini göstermiştir. Bu çalışmalar, çoğunluğun düşüncesinin bireysel yargılarımız üzerinde ne kadar etkili olabileceğini anlamamıza yardımcı olur. Elbette toplumdan öğrendiğimiz her şey yanlış değildir. Toplumsal değerler bir arada yaşamamızı kolaylaştırır, ortak sorumluluklarımızı şekillendirir. Ancak bir düşüncenin toplum tarafından kabul edilmesi, tek başına onun doğruluğunun kanıtı değildir. Belki de burada kendimize sormamız gereken soru şudur: Bugün savunduğum düşünceleri gerçekten değerlendirdiğim için mi benimsiyorum, yoksa yıllardır bana doğru oldukları söylendiği için mi?

Doğruluk Niyete mi Bağlıdır, Sonuca mı?

Hayatımız boyunca pek çok kararı doğru olduğuna inanarak veriyoruz. Bazen birine yardım etmek, bazen kendimiz için yeni bir yol çizmek, bazen de yanlış gittiğini düşündüğümüz bir durumu düzeltmek istiyoruz. Ancak niyetimiz ne kadar iyi olursa olsun, her şey beklediğimiz gibi sonuçlanmayabiliyor. Peki, doğru olduğuna inanarak yaptığımız bir şeyin sonucu kötü olduğunda, o davranış hâlâ doğru kabul edilebilir mi?

Bir arkadaşınızın zor bir dönemden geçtiğini düşünün. Ona yardımcı olmak için elinizden geleni yapıyor, iyiliği için bazı tavsiyelerde bulunuyorsunuz. Fakat bütün bu çabalarınız karşınızdaki insanı daha fazla üzebiliyor. Burada niyetinizin iyi olması, davranışınızın da doğru olduğu anlamına gelir mi?

Bu soru, felsefenin uzun zamandır tartıştığı konulardan biridir. Immanuel Kant, bir davranışın ahlaki değerini değerlendirirken dayandığı ilkelere ve görev bilincine önem verirken, John Stuart Mill, davranışların sonuçlarını ve insanların iyiliğine etkilerini ön plana çıkarır. Aslında bu iki yaklaşım bize aynı davranışın farklı açılardan değerlendirilebileceğini gösterir. Psikolojide *sonuç yanlılığı* (outcome bias) olarak adlandırılan eğilim de bu tartışmayı destekler. Baron ve Hershey'nin (1988) araştırmaları, insanların kararları değerlendirirken ortaya çıkan sonuçlardan etkilenebildiğini göstermiştir. Yani aynı karar, iyi sonuçlandığında daha doğru, kötü sonuçlandığında ise daha yanlış görülebilir. Oysa bir kararın sonucunu önceden kesin olarak bilemeyiz. Elimizdeki bilgileri değerlendirmiş, olası riskleri düşünmüş ve gerçekten doğru olduğuna inandığımız bir seçim yapmış olabiliriz. Buna rağmen işler istediğimiz gibi gitmeyebilir. Elbette iyi niyetli olmak, davranışlarımızın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Birine yardım etmek isterken zarar verdiysek, bunun sonuçlarını da kabul edebilmeliyiz. Ancak iyi niyet her zaman doğru davranışı garanti etmediği gibi, kötü bir sonuç da her zaman yanlış bir karar verdiğimizi göstermez. Belki de bir kararın doğruluğunu anlamak için yalnızca niyetimize veya sonucuna değil, o kararı neden ve nasıl verdiğimize de bakmalıyız.

Doğruyu Ararken Neye Güvenmeliyiz?

Buraya kadar farklı düşünceleri ele aldık. Peki, tüm bunların sonunda doğru karar vermenin bir yolu var mı? Ne yazık ki hayat, her sorunun tek bir doğru cevabının bulunduğu bir sınav değil. Kimi zaman mantığımızla duygularımız çatışır. Kimi zaman bize doğru gelen bir seçim, başkalarının beklentilerine ters düşer. Bazen de iki seçenek arasında hangisini tercih edersek edelim bir şeylerden vazgeçmek zorunda kalırız. Böyle anlarda yalnızca ne istediğimize değil, neden istediğimize de bakmak önemli olabilir. Bir karar verirken sahip olduğumuz bilgiler yeterli mi? Başkalarının görüşlerini dinlerken kendi düşüncelerimizi tamamen geri plana mı atıyoruz? Seçimimizin yalnızca bize değil, çevremizdeki insanlara nasıl etki edeceğini de değerlendiriyor muyuz? Üstelik iyi niyetli olmak da tek başına yeterli olmayabilir. Bir insanın iyiliğini istediğimiz için onun adına karar vermemiz, o kararın mutlaka doğru olduğu anlamına gelmez. İyilik yapmak ile başkasının hayatına müdahale etmek arasında bazen oldukça ince bir çizgi vardır. Belki de doğru karar vermek, her zaman en iyi sonucu elde etmekten ya da herkesin onayını almaktan daha fazlasını gerektiriyordur. Kendi değerlerimizi tanımak, gerekçelerimizi sorgulamak, başkalarının haklarını gözetmek ve gerektiğinde yanıldığımızı kabul edebilmek de bu sürecin parçalarıdır.

Sonuçta bugün kesinlikle doğru olduğuna inandığımız bir düşünceyi yarın yeniden değerlendirebiliriz. Bu, her zaman geçmişte yanıldığımız anlamına gelmez; bazen yalnızca dünyayı daha geniş bir açıdan görmeye başladığımızı gösterir. Ve belki de asıl mesele, hayatımız boyunca hiç yanlış karar vermemek değildir. Çünkü bunu başarmamız pek mümkün görünmüyor.

Belki de bizi doğruya yaklaştıran şey, her zaman haklı olduğumuza inanmak değil, yanılıyor olabileceğimizi kabul edecek kadar düşüncelerimize mesafe koyabilmektir.

Peki, bugün doğru olduğundan emin olduğunuz bir kararınızı yeniden sorgulamaya ne dersiniz?

Kaynakça

• ### Kaynakça
• Asch, S. E. (1955). Opinions and social pressure. *Scientific American, 193*(5), 31–35.
• Baron, J., & Hershey, J. C. (1988). Outcome bias in decision evaluation. *Journal of Personality and Social Psychology, 54*(4), 569–579. https://doi.org/10.1037/0022-3514.54.4.569
• Fischhoff, B. (1975). Hindsight ≠ foresight: The effect of outcome knowledge on judgment under uncertainty. *Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 1*(3), 288–299. https://doi.org/10.1037/0096-1523.1.3.288
• Schwartz, S. H. (2012). An overview of the Schwartz theory of basic values. *Online Readings in Psychology and Culture, 2*(1). https://doi.org/10.9707/2307-0919.1116