Tek Bir Hastalık Değil, Bir Yelpaze: Şizofreni Spektrumunu Anlamak
“Bölünmüş Kişilik” Değil
Psikopatoloji dersinde şizofreni spektrumunu çalışırken ilk fark ettiğim şey, bu hastalık hakkında bildiğimi sandığım pek çok şeyin aslında yanlış olduğuydu. Günlük dilde “şizofren” kelimesi çoğu zaman tutarsız davranan, “iki kişiliği olan” ya da tehlikeli görülen biri için kullanılıyor. Oysa şizofreni çoğul kişilik anlamına gelmiyor. Adı Yunanca “bölünmek” ve “zihin” kelimelerinden gelse de burada kastedilen bölünme, kişiliğin ikiye ayrılması değil; düşünce, duygu ve algı arasındaki uyumun bozulmasıdır. Halk arasında “çoklu kişilik” olarak bilinen tablo ise bambaşka bir tanı grubunda, disosiyatif bozukluklar arasında yer alır. Bu yazıda derste öğrendiklerimi ve sonrasında okuduğum kaynakları bir araya getirerek şizofreni spektrumunu olabildiğince sade bir dille anlatmak istiyorum.
Neden “Spektrum”?
Amerikan Psikiyatri Birliği’nin güncel tanı el kitabı DSM-5-TR, bu bozuklukları “Şizofreni Spektrumu ve Diğer Psikotik Bozukluklar” başlığı altında toplar (American Psychiatric Association [APA], 2022). Spektrum kelimesi, belirtilerin şiddetine ve süresine göre hafiften ağıra uzanan bir yelpazeyi anlatır. Yelpazenin bir ucunda, belirgin bir psikoz olmadan tuhaf inançlar, yoğun sosyal kaygı ve yakın ilişki kurmada güçlükle seyreden şizotipal kişilik bozukluğu bulunur. Ortada yalnızca sanrıların görüldüğü sanrılı bozukluk ve kısa süreli psikotik tablolar, diğer uçta ise şizofreni ve şizoaffektif bozukluk yer alır. Aynı bölümde madde ya da ilaç kullanımına bağlı psikotik bozukluk, başka bir tıbbi duruma bağlı psikotik bozukluk ve katatoni de bulunur. Benim için en öğretici nokta, eski sınıflandırmalarda kullanılan “paranoid”, “dezorganize” ya da “katatonik” şizofreni gibi alt tiplerin artık kullanılmamasıydı. Bu alt tipler hem zaman içinde değişebiliyor hem de tedaviyi yönlendirmede pek işe yaramıyordu. Bunun yerine bugün belirtiler, birbirinden bağımsız olarak değerlendirilebilen boyutlar olarak ele alınıyor (APA, 2022).
Beş Temel Belirti Alanı
Spektrumdaki bozukluklar beş temel belirti alanıyla tanımlanır (APA, 2022). Birincisi sanrılardır: Aksine kanıt olsa bile değişmeyen, sabit inançlar. Takip edildiğine, düşüncelerinin başkaları tarafından okunduğuna ya da sıradan olayların kendisine özel mesajlar taşıdığına inanmak sık görülen örneklerdir. İkincisi varsanılardır: Dışarıda bir uyaran olmadan oluşan algılar. En sık görülen biçimi, kişiyi yorumlayan ya da ona bir şey söyleyen sesler duymaktır. Üçüncüsü dağınık düşüncedir ve genellikle konuşmadan anlaşılır: Kişi konudan konuya atlar, sorulara ilgisiz cevaplar verir, ağır durumlarda ise konuşma neredeyse anlaşılmaz hâle gelir. Dördüncüsü ağır derecede dağınık ya da anormal motor davranıştır. Bu alan amaçsız bir huzursuzluktan çevreye tepkinin neredeyse tamamen kaybolduğu katatoniye kadar geniş bir aralığı kapsar. Beşincisi ise negatif belirtilerdir: Yüz ifadesinde ve ses tonunda duygunun azalması, istek ve irade kaybı, konuşmanın azalması, zevk alamama ve sosyal geri çekilme. İlk dört alan “pozitif belirtiler” olarak da adlandırılır, çünkü normalde olmayan bir şeyin eklenmesini ifade eder. Negatif belirtiler ise var olan bir işlevin azalmasıdır. Ders sırasında beni en çok şaşırtan şey, dışarıdan bakınca en dikkat çekici görünen pozitif belirtilerin değil, daha sessiz olan negatif belirtilerin ve dikkat, bellek gibi bilişsel güçlüklerin kişinin okul, iş ve ilişkilerdeki işlevselliğini en çok belirleyen etkenler arasında olmasıydı (Kahn vd., 2015).
Tanılar Birbirinden Nasıl Ayrılır?
Spektrumdaki tanılar birbirine çok benzer belirtiler gösterebilir. Onları ayıran en önemli ölçüt çoğu zaman belirtilerin ne kadar sürdüğüdür. En kısa süreli tablo kısa psikotik bozukluktur. Bu tanıda kişide sanrı, varsanı, dağınık konuşma ya da ağır derecede dağınık davranıştan en az biri görülür; bunlardan en az biri sanrı, varsanı ya da dağınık konuşma olmalıdır. Belirtiler en az bir gün, en fazla bir aydan kısa sürer ve sonunda kişi eski işlevselliğine tamamen geri döner. Şizofreniform bozuklukta belirtiler şizofreniyle aynıdır, ancak tablo bir ile altı ay arasında sürer. Şizofreni tanısı için beş temel belirti alanından en az ikisinin bulunması gerekir ve bunlardan biri mutlaka sanrı, varsanı ya da dağınık konuşma olmalıdır. Kişinin iş, okul, ilişkiler ya da öz bakım gibi alanlardaki işlevselliğinde belirgin bir düşme görülür. Hastalık belirtileri en az altı ay sürmelidir ve bu sürenin en az bir ayında aktif belirtiler bulunmalıdır. Sanrılı bozuklukta tabloyu bir ya da daha fazla sanrı belirler ve bu sanrılar en az bir ay sürer. Bu bozukluğun dikkat çekici yanı, kişinin sanrıları dışında günlük yaşamını büyük ölçüde sürdürebilmesi, yani işlevselliğinin çoğunlukla korunmasıdır. Son olarak şizoaffektif bozuklukta şizofreni belirtileriyle aynı zamanda majör depresyon ya da mani gibi bir duygudurum dönemi yaşanır. Bu tanıyı şizofreniden ayıran nokta, hastalık sürecinde duygudurum dönemi olmadan da en az iki hafta boyunca sanrı ya da varsanıların görülmesidir. Duygudurum dönemleri ise hastalığın toplam süresinin büyük bölümünde bulunur (APA, 2022).
Ne Kadar Yaygın, Kimler Risk Altında?
Şizofreni sanıldığı kadar nadir değildir. Sistematik derlemelere göre şizofreni için yaşam boyu risk bin kişide yaklaşık 7,2’dir; yani her 140 kişiden birinin yaşamının bir döneminde bu tanıyı alması beklenir. Hastalığın görülme sıklığı yerden yere belirgin biçimde değişmektedir: Erkeklerde kadınlara göre yaklaşık 1,4 kat daha sık görülür, göçmenlerde ve kentlerde ise daha yüksektir (McGrath vd., 2008). Genetik etkenlerin payı büyüktür. Danimarka’daki ulusal ikiz kayıtlarına dayanan geniş bir çalışmada şizofreninin kalıtılabilirliği %79 olarak hesaplanmıştır. Ancak aynı çalışmada tek yumurta ikizlerinden biri şizofreni tanısı aldığında diğerinin de tanı alma oranı yalnızca %33’tür (Hilker vd., 2018). Bu sonuç bence konunun özünü çok iyi özetliyor: Genler riski önemli ölçüde artırır, ama tek başına kader değildir. Çevresel etkenler arasında en çok tartışılanlardan biri esrardır. Avrupa ve Brezilya’da yürütülen çok merkezli bir çalışmada her gün esrar kullananlarda psikotik bozukluk olasılığı hiç kullanmayanlara göre yaklaşık 3,2 kat, her gün yüksek etkili (THC oranı yüksek) esrar kullananlarda ise yaklaşık 4,8 kat yüksek bulunmuştur (Di Forti vd., 2019). Spektrum fikrini en iyi açıklayan bulgulardan biri, psikotik yaşantıların yalnızca hastalarda görülmemesidir. Genel toplumda yapılan çalışmaları birleştiren bir meta-analizde, insanların yaklaşık %7,2’sinin yaşamlarının bir döneminde ses duyma ya da şüphecilik gibi psikotik yaşantılar bildirdiği görülmüştür. Bu yaşantıların yaklaşık %80’i zamanla kendiliğinden geçmekte, yalnızca %7,4’ünde psikotik bir bozukluk gelişmektedir (Linscott ve van Os, 2013). Bu bulgu bana şunu düşündürdü: Psikoz ile sağlıklı olma arasında keskin bir çizgi yok, bir süreklilik var. Tek bir “ses duyma” deneyimi kendi başına hastalık anlamına gelmiyor, ancak bu yaşantılar kalıcı hâle geldiğinde ve işlevselliği bozduğunda dikkat gerekiyor.
Erken Müdahale ve Tedavi Neden Önemli?
Psikoz belirtilerinin başlaması ile tedaviye başlanması arasında geçen süreye “tedavi edilmemiş psikoz süresi” denir. Bu konudaki bir meta-analiz, bu sürenin uzamasının daha ağır pozitif ve negatif belirtiler, daha düşük iyileşme olasılığı ve daha zayıf sosyal işlevsellikle ilişkili olduğunu göstermiştir. İlişkiler küçük olsa da çalışmalar arasında oldukça tutarlıdır (Penttilä vd., 2014). Yani yardım almanın gecikmemesi, uzun vadede kişinin hayatında fark yaratabilir. Tedavide antipsikotik ilaçlar özellikle sanrı ve varsanı gibi pozitif belirtileri azaltmada temel yöntemdir. Ancak ilaç tek başına yeterli değildir. Aile müdahaleleri, psikoza yönelik bilişsel davranışçı terapi, sosyal beceri eğitimi ve kişinin işe ya da okula dönmesini destekleyen programlar tedavinin önemli parçalarıdır. En az iki farklı antipsikotiğe yeterli yanıt vermeyen kişilerde ise klozapin gibi seçenekler devreye girer (Kahn vd., 2015). Bu konuyu okurken beni en çok etkileyen bilgilerden biri de yaşam süresiyle ilgiliydi. Bir meta-analize göre şizofreni tanısı olan kişiler genel topluma göre ortalama 14,5 yıl daha kısa yaşamaktadır (Hjorthøj vd., 2017). Başka bir derlemede de bu kişilerin herhangi bir nedenle ölüm riskinin genel topluma göre yaklaşık 2,6 kat yüksek olduğu bildirilmiştir (McGrath vd., 2008). Bu fark yalnızca hastalığın kendisiyle açıklanamaz. Ruhsal hastalığı olan kişilerin bedensel sağlığının da en az ruh sağlığı kadar dikkatle izlenmesi gerektiğini gösterir.
Damgalama ve Dilin Gücü
Derste öğrendiklerimle günlük hayatta duyduklarım arasındaki fark, bana dilin ne kadar önemli olduğunu gösterdi. “Şizofren” kelimesinin bir hakaret ya da şaka olarak kullanılması, bu tanıyı alan insanları tek bir etikete indirgiyor. Bu yüzden ben artık “şizofren” yerine “şizofreni tanısı olan kişi” demeye özen gösteriyorum. Bu küçük bir fark gibi görünebilir, ama kişiyi hastalığından önce bir insan olarak görmeyi hatırlatıyor. Bence damgalamanın en tehlikeli sonucu, insanların utanç ya da korku nedeniyle yardım istemeyi ertelemesi. Yukarıda değindiğim tedavi edilmemiş psikoz süresinin uzamasında bu çekingenliğin de payı olabileceğini düşünüyorum.
Sonuç
Şizofreni spektrumunu çalışmak bana tek bir hastalık yerine, farklı şiddet ve sürelerde ortaya çıkan bir yelpaze görmeyi öğretti. Kısa süreli bir psikotik dönemden yaşam boyu süren bir tabloya kadar uzanan bu yelpazede ortak nokta, gerçeklik algısının ve düşüncenin bir şekilde etkilenmesidir. Genetik yatkınlık önemli olsa da çevresel etkenler, erken fark etme ve uygun tedavi gidişatı değiştirebilir. Toplum olarak bize düşen görev ise yanlış bilgileri ve etiketleri bir kenara bırakıp, bu tanıyı alan insanların yardım almasını kolaylaştıracak bir anlayış geliştirmektir. Umarım bu yazı, “şizofreni” kelimesini duyduğumuzda aklımıza gelen korkuların yerini biraz daha fazla bilgiye ve anlayışa bırakmasına küçük bir katkı sağlar.
Kaynakça
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787 Di Forti, M., Quattrone, D., Freeman, T. P., Tripoli, G., Gayer-Anderson, C., Quigley, H., Rodriguez, V., Jongsma, H. E., Ferraro, L., La Cascia, C., La Barbera, D., Tarricone, I., Berardi, D., Szöke, A., Arango, C., Tortelli, A., Velthorst, E., Bernardo, M., Del-Ben, C. M., . . . van der Ven, E. (2019). The contribution of cannabis use to variation in the incidence of psychotic disorder across Europe (EU-GEI): A multicentre case-control study. The Lancet Psychiatry, 6(5), 427–436. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(19)30048-3
- Hilker, R., Helenius, D., Fagerlund, B., Skytthe, A., Christensen, K., Werge, T. M., Nordentoft, M., & Glenthøj, B. (2018). Heritability of schizophrenia and schizophrenia spectrum based on the nationwide Danish twin register. Biological Psychiatry, 83(6), 492–498. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2017.08.017
- Hjorthøj, C., Stürup, A. E., McGrath, J. J., & Nordentoft, M. (2017). Years of potential life lost and life expectancy in schizophrenia: A systematic review and meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 4(4), 295–301. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(17)30078-0
- Kahn, R. S., Sommer, I. E., Murray, R. M., Meyer-Lindenberg, A., Weinberger, D. R., Cannon, T. D., O’Donovan, M., Correll, C. U., Kane, J. M., van Os, J., & Insel, T. R. (2015). Schizophrenia. Nature Reviews Disease Primers, 1, Article 15067. https://doi.org/10.1038/nrdp.2015.67
- Linscott, R. J., & van Os, J. (2013). An updated and conservative systematic review and meta-analysis of epidemiological evidence on psychotic experiences in children and adults: On the pathway from proneness to persistence to dimensional expression across mental disorders. Psychological Medicine, 43(6), 1133–1149. https://doi.org/10.1017/S0033291712001626
- McGrath, J., Saha, S., Chant, D., & Welham, J. (2008). Schizophrenia: A concise overview of incidence, prevalence, and mortality. Epidemiologic Reviews, 30(1), 67–76. https://doi.org/10.1093/epirev/mxn001
- Penttilä, M., Jääskeläinen, E., Hirvonen, N., Isohanni, M., & Miettunen, J. (2014). Duration of untreated psychosis as predictor of long-term outcome in schizophrenia: Systematic review and meta-analysis. British Journal of Psychiatry, 205(2), 88–94. https://doi.org/10.1192/bjp.bp.113.127753



