Neden Sürekli Erteliyoruz? Erteleme Davranışının Ardındaki Psikoloji
“Yarın başlarım.” “Birazdan yaparım.” “Önce başka işlerimi halledeyim.”
Hepimiz zaman zaman bu cümleleri kurarız. Tamamlamamız gereken bir işi, vermemiz gereken bir kararı veya başlamayı düşündüğümüz bir değişikliği sürekli sonraya bırakabiliriz. Üstelik çoğu zaman ertelediğimiz şeyin önemli olduğunu ve geciktirmenin bizi zor durumda bırakabileceğini de biliriz. Buna rağmen harekete geçmek düşündüğümüz kadar kolay olmayabilir.
Erteleme davranışı genellikle tembellik, disiplinsizlik veya zaman yönetimi eksikliğiyle açıklanır. Ancak psikolojik açıdan bakıldığında, bu davranışın arkasında başarısızlık korkusu, mükemmeliyetçilik, kaygı ve zorlayıcı duygulardan kaçınma gibi farklı süreçler bulunabilir. Dolayısıyla ertelemeyi anlamak için yalnızca yapılmayan işe değil, o işe başlamanın kişide uyandırdığı duygulara da bakmak gerekir.
Erteleme Gerçekten Tembellik midir?
Erteleme, kişinin yapması gereken bir işi, geciktirmenin olumsuz sonuçlarını öngörmesine rağmen gönüllü olarak sonraya bırakmasıdır. Ancak her gecikme erteleme davranışı değildir. Dinlenmek, öncelikleri değiştirmek veya uygun zamanı beklemek bazen sağlıklı bir tercih olabilir.
Sorun, kişi yapmak istediği bir şeyi sürekli geciktirdiğinde ve bu durum yaşamını olumsuz etkilediğinde ortaya çıkar. Örneğin önemli bir sınava hazırlanması gereken öğrenci, çalışmaya başlamak yerine telefonuyla ilgilenebilir. İş yerinde rapor hazırlaması gereken biri, daha önemsiz görevlerle meşgul olabilir. Bu kişiler çoğu zaman sorumluluklarının farkındadır; ancak işe başlamakla ilişkili rahatsız edici duygulardan uzaklaşmaya çalışıyor olabilirler.
Bu nedenle erteleme, yalnızca zamanı yönetememek değil, bazı durumlarda duyguları düzenlemekte zorlanmakla da ilişkilidir.
Ertelemenin Arkasındaki Duygusal Kaçınma
Bir görevle karşılaştığımızda yalnızca yapılacak işi değerlendirmeyiz. Aynı zamanda o işin bizde oluşturduğu duygularla da karşılaşırız. Başarısız olma ihtimali kaygı yaratabilir, zor bir görev yetersizlik hissini tetikleyebilir veya sıkıcı bir sorumluluk huzursuzluk oluşturabilir.
Bu noktada erteleme, kısa süreli bir rahatlama sağlayabilir. Kişi görevi sonraya bıraktığında o anki rahatsızlık azalır. Ancak görev ortadan kalkmadığı için zaman ilerledikçe stres, suçluluk ve baskı yeniden artabilir.
Psikoloji literatüründe ertelemenin kısa vadeli duygu düzenleme işlevine dikkat çekilmektedir. Sirois ve Pychyl (2013), kişinin zorlayıcı bir görev karşısında uzun vadeli hedeflerinden çok mevcut ruh hâlini iyileştirmeye öncelik verebildiğini açıklamaktadır.
Böylece bir döngü oluşur: Görev kaygı yaratır, kişi erteler, geçici olarak rahatlar, ardından artan zaman baskısıyla daha fazla kaygı yaşar. Bu döngü tekrarlandıkça harekete geçmek giderek zorlaşabilir.
Mükemmeliyetçilik ve Başarısızlık Korkusu
Ertelemenin dikkat çekici nedenlerinden biri de mükemmeliyetçiliktir. İlk bakışta mükemmeliyetçi insanların işlerini zamanında tamamlaması beklenebilir. Ancak bazı kişiler için yüksek standartlar, harekete geçmenin önünde bir engel oluşturabilir.
“Yeterince iyi yapamazsam?”, “Hata yaparsam ne düşünürler?” veya “En iyisini yapamayacaksam başlamanın anlamı yok” gibi düşünceler, kişinin görevi olduğundan daha tehdit edici algılamasına neden olabilir.
Bu durumda ertelemek, başarısızlık ihtimaliyle yüzleşmeyi geciktiren bir davranışa dönüşebilir. Kişi başlamadığı sürece performansının değerlendirilmesi de ertelenmiş olur.
Ancak bu korunma geçicidir. Zaman daraldığında görev daha büyük bir baskıyla karşısına çıkar. Sonuç olarak kişi, başlangıçta kaçınmaya çalıştığı başarısızlık korkusunu daha yoğun yaşayabilir.
Düşünce, Duygu ve Davranış Döngüsü
Bilişsel Davranışçı Terapi yaklaşımında düşünceler, duygular ve davranışlar arasındaki karşılıklı ilişki önemlidir. Erteleme davranışı da bu çerçevede değerlendirilebilir.
Örneğin kişi önemli bir sunum hazırlayacaktır. Aklından “Bu sunumu yeterince iyi yapamayacağım” düşüncesi geçer. Ardından kaygı hisseder ve sunumu hazırlamak yerine başka işlerle ilgilenir.
Kaçınma davranışı kısa süreli rahatlama sağladığında, erteleme alışkanlığı güçlenebilir. Böylece kişi yalnızca sunumdan değil, sunumun kendisinde oluşturduğu kaygıdan da uzaklaşmış olur.
Bu döngüyü değiştirmek için düşüncelerin fark edilmesi önemlidir. “Mükemmel olmak zorunda değil”, “Başlamak için tamamen hazır hissetmem gerekmiyor” veya “Küçük bir adım atabilirim” gibi daha gerçekçi değerlendirmeler, harekete geçmeyi kolaylaştırabilir.
Erteleme Davranışıyla Nasıl Baş Edilebilir?
Ertelemeyi azaltmanın ilk adımı, kişinin kendisini tembel olarak etiketlemek yerine hangi durumlarda ve neden ertelediğini anlamasıdır. Çünkü her ertelemenin arkasında aynı neden bulunmaz.
Büyük görevleri küçük parçalara ayırmak, başlangıç için ulaşılabilir hedefler belirlemek ve işe yalnızca birkaç dakika ayırmayı denemek yararlı olabilir. Buradaki amaç, görevin tamamını bir anda bitirmek değil, başlamanın yarattığı psikolojik engeli azaltmaktır.
Ayrıca kişinin kendisine yönelik eleştirel tutumunu fark etmesi önemlidir. Sürekli “Yine başaramadım” veya “Ben zaten disiplinsizim” demek, suçluluk duygusunu artırarak erteleme döngüsünü sürdürebilir.
Bunun yerine zorlanmayı kabul etmek, gerçekçi beklentiler oluşturmak ve küçük ilerlemeleri fark etmek daha işlevsel bir yaklaşım sağlayabilir.
Erteleme davranışı sürekli hâle geliyor, akademik veya mesleki işlevselliği etkiliyor ve yoğun kaygıyla birlikte görülüyorsa profesyonel psikolojik destek almak da yararlı olabilir.
Erteleme davranışı her zaman isteksizlik veya tembellik anlamına gelmez. Bazen kişi, yapması gereken işten çok o işin kendisinde oluşturduğu duygudan kaçınır. Bu nedenle ertelemeyi değiştirmek yalnızca zamanı planlamayı değil, düşüncelerimizi ve duygusal tepkilerimizi anlamayı da gerektirir.
Kendimize sürekli “Neden hiçbir şeyi zamanında yapamıyorum?” diye sormak yerine, “Bu işe başlamayı benim için zorlaştıran duygu veya düşünce ne?” sorusunu yöneltmek daha anlamlı olabilir.
Çünkü bazen değişim, bütün işi bitirecek motivasyonu beklemekle değil, zorlanmaya rağmen küçük bir adım atabilmekle başlar.
