Yardım İsteyememek: Muhtaçlığın Utancı
Yardım etmek ile yardım istemek aynı eylemin iki ucudur; biri olmadan öteki gerçekleşemez. Yine de bu iki uç ruhsal olarak eşit ağırlıkta değildir. Hasta bir komşuya yemek götürmeyi doğal bulan kişi, kendi hastalığında kapıyı açıp aynı yemeği kabul etmekte zorlanabilir. Bir arkadaşının taşınmasına seve seve giden kişi, kendi taşınmasında kimseyi aramaz ve koliler içinde tek başına tükenir. Ortadaki ihtiyaç aynı, ihtiyacın yönü farklıdır ve yön değiştiğinde duygu da değişir: Veren taraf kendini genişlemiş hisseder, isteyen taraf çoğu zaman küçülmüş. Dil bu asimetriyi çoktan kaydetmiştir. "Muhtaç" sözcüğü Türkçede neredeyse bir hakaret gibi kullanılır; "muhtaç duruma düşmek" denir, sanki ihtiyaç bir yükseklikten düşülen yermiş gibi. Oysa "ihtiyaç" ile "muhtaç" aynı kökten gelir ve ihtiyacı olmayan insan yoktur. İnsanlık durumunun en değişmez özelliklerinden birinin bir düşüş gibi adlandırılması, üzerinde durulmaya değer bir çelişkidir ve yardım isteyemeyen insanın iç dünyasına açılan kapılardan biridir.
Yardım isteyememenin klinikteki görünümü çoğu zaman bir yakınma olarak gelmez; tersine, kişinin övündüğü bir özellik olarak gelir. "Kimseden bir şey istemem." "Kendi işimi kendim görürüm." "Bugüne kadar kimseye el açmadım." Bu cümleler bir karakter tarifi gibi söylenir ve çoğu zaman öyle de dinlenir. Sorun, aynı kişinin hayatının bir yerinde, çoğu zaman bir hastalıkta, bir kayıpta ya da bir çöküşte ortaya çıkar: İhtiyacın artık gizlenemediği anda, ihtiyacını söyleyecek dili yoktur. Yıllarca herkese yetişmiş biri, kendisi yetişilmesi gereken kişi hâline geldiğinde donup kalır. Çevresi "neden söylemedin" diye sorar; o da gerçekten bilmez. Söylememiştir, çünkü söylemek onun için hiçbir zaman bir seçenek olmamıştır.
Bu noktada ihtiyaç ile ihtiyacı göstermek arasında bir ayrım yapmak gerekir. İhtiyaç herkeste vardır; değişen, ihtiyacın başkası tarafından görülmesine ne kadar dayanılabildiğidir. Yardım istemek, bir şeyi yapamadığımızı, bir şeye yetmediğimizi, bir şeyi tek başımıza taşıyamadığımızı bir başkasının gözü önünde kabul etmektir. Bu kabul, bazı insanlar için yalnızca pratik bir adım, bazıları içinse kimliğin temeline dokunan bir ifşadır. İkinci gruptakiler için yardım istemenin yarattığı duygu kaygıdan çok utanca yakındır. Kaygı, isteğin reddedilmesiyle ilgilidir; utanç ise isteğin kendisiyle. Reddedilmekten korkan kişi yine de sorabilir; utanan kişi, sormanın kendisini küçülttüğünü hisseder ve soru daha ağzından çıkmadan geri çekilir.
Utancın bu kadar erken devreye girmesinin bir tarihi vardır. Bağlanma araştırmacıları, çocuğun sıkıntısını gösterdiğinde tutarlı biçimde geri çevrildiği, küçümsendiği ya da görmezden gelindiği durumlarda zamanla sıkıntısını göstermemeyi öğrendiğini gözlemlemiştir. John Bowlby bu örüntünün yetişkin biçimine "zorunlu özyeterlilik" adını vermişti: İhtiyacını kimseye göstermeyen, her şeyi tek başına halletmeye çalışan ve bunu bir erdem olarak yaşayan kişi. Bowlby'ye göre bu kişi ihtiyaçsız değildir; ihtiyacını göstermenin işe yaramadığını, hatta tehlikeli olabildiğini erken öğrenmiştir. Özyeterlilik burada bir güç değil, bir vazgeçiştir. Çocuk, bakım almayı beklemekten vazgeçmiş ve bu vazgeçişi bir kişilik özelliğine dönüştürmüştür. Yetişkinlikte "kimseye ihtiyacım yok" cümlesi, çoğu zaman "bir zamanlar çok ihtiyacım vardı ve karşılanmadı" cümlesinin üzerine inşa edilmiştir.
Bu öğrenmenin başka bir yolu da vardır ve dışarıdan bakıldığında tam tersine benzer. Bazı çocuklar ihmal edildikleri için değil, çok erken yaşta gerekli oldukları için ihtiyaçlarını bırakır. Hasta bir ebeveynin bakımını üstlenen, kardeşlerini büyüten, annesinin sırdaşı olan, babasının yokluğunda evin dengesini tutan çocuk, kendi ihtiyacını dile getirecek bir boşluk bulamaz; evde zaten ihtiyacı olan biri vardır ve o kişi kendisi değildir. Bu çocuk sevilmiştir, hatta çoğu zaman takdir edilmiştir, ama veren konumunda sevilmiştir. Yetişkinlikte herkesin aradığı, herkesin derdini dinleyen, herkesin yardımına koşan kişi olur ve bu konumda gerçekten iyidir. Ne var ki konum tek yönlüdür. Veren kişi, alan kişi olmayı hiç öğrenmemiştir ve almanın gerektiği anda, kendi deyişiyle, ne yapacağını bilemez.
Psikanalist Heinz Kohut, bu konuda psikolojinin uzun süre taşıdığı bir varsayımı sorgulamıştı. Klasik görüşe göre olgunlaşma, bağımlılıktan bağımsızlığa doğru bir yolculuktu; sağlıklı yetişkin, başkalarına ihtiyaç duymayan kişiydi. Kohut'a göre ise insanın kendisini bir bütün olarak hissetmek için başkalarına duyduğu ihtiyaç hiçbir yaşta ortadan kalkmaz; yalnızca biçim değiştirir. Bebeğin annesinin yüzünde aradığı onayı yetişkin bir dostun bakışında, bir meslektaşın takdirinde, bir partnerin anlayışında arar. Olgunluk, bu ihtiyaçtan kurtulmak değil, onu karşılayabilecek insanları bulabilmek ve onlardan alabilmektir. Bu bakış, yardım isteyememeyi başka bir ışıkta gösterir: Bağımsızlık gibi görünen şey, çoğu zaman ihtiyacın yokluğu değil, ihtiyacı karşılayacak kimsenin bulunamayacağına dair eski bir kanaattir.
Burada bir paradoks belirir. Yardım isteyemeyen insanlar çoğu zaman yardım etmeyi çok iyi bilir; hatta vermek, onların insanlarla kurduğu en güvenli bağ biçimidir. Vermek, ilişkide üst konumda kalmayı sağlar; veren kişi borçlu değil alacaklıdır, ihtiyacı olan değil ihtiyaç karşılayandır. Bu yüzden yardım isteyememe ile aşırı yardım etme çoğu zaman aynı kişide bulunur ve aynı kökten beslenir: Alan konumuna düşmemek. Sosyal psikolojide uzun zamandır bilinen bir gözlem buna başka bir açıdan ışık tutar. İnsanlar, yardım ettikleri kişilere karşı daha sıcak duygular geliştirme eğilimindedir; birine iyilik yapmak, ona bağlanmanın yollarından biridir. Yardım isteyemeyen kişi bu gözlemin ters yüzünü yaşar: Başkalarının ona yardım etmesine izin vermeyerek, onların kendisine yakınlaşmasının bir kapısını da kapatmış olur. Herkese yardım eden ama kimseden yardım almayan insanın yalnızlığı buradan gelir; çevresi kalabalıktır, ama hiç kimse onun için bir şey yapamamıştır ve bu, bir ilişkinin kurulabileceği en önemli yerlerden birinin boş kalması demektir.
Utancın kültürel çerçevesi de bu tabloyu güçlendirir. "El âleme muhtaç olmak" ifadesindeki "el âlem", ihtiyacın yalnızca ihtiyaç duyulan kişi tarafından değil, bütün bir topluluk tarafından görüleceğini ima eder. Yardım istemek, mahrem bir alışveriş olmaktan çıkıp toplumsal bir ifşaya dönüşür. Erkekler için bu çerçeve çoğu zaman daha da dardır; yardım istemek, erkeklik idealinin karşıtı olarak kodlanır ve erkeklerin ruh sağlığı hizmetlerine başvurma oranlarının pek çok ülkede kadınlardan düşük olması, bu kodlamanın sonuçlarından biri olarak değerlendirilir. Ancak kadınlar için de başka bir çerçeve işler: Herkese yetişen, kendini sonraya bırakan, güçlü anne ve fedakâr eş ideali, ihtiyacı olan kadını yetersiz annenin ya da bencil eşin yanına koyar. İki cinsiyet için farklı kelimelerle söylenen şey aynıdır: İhtiyacın görünmemesi gerekir.
Görünmeyen ihtiyaç yok olmaz; yolunu değiştirir. Yardım isteyemeyen kişinin ihtiyacı çoğu zaman bedende konuşur: Açıklanamayan yorgunluklar, süreğen ağrılar, bir türlü geçmeyen hastalıklar. Beden, kişinin dilinden söyleyemediğini kendi diliyle söyler ve hastalık, yardım almanın utançsız tek yoluna dönüşebilir; hasta insana bakılması gerekir, bunu istemek zorunda kalmaz. Başka durumlarda ihtiyaç, kırgınlık olarak biçim değiştirir. Hiçbir şey istememiş olan kişi, çevresinin ihtiyacını kendiliğinden fark etmemesine içerler; "söylemem mi gerekiyordu" sorusunda hem bir sitem hem de bir hakikat vardır. İnsan, kendisinden saklanan bir ihtiyacı göremez; ama saklayan kişi için bu görülmeme, ihtiyacını göstermenin boşuna olduğuna dair eski inancı bir kez daha doğrular.
Yardım isteyememenin belki de en az fark edilen sonucu, kişinin kendi ihtiyacını kendisinin de tanıyamaz hâle gelmesidir. Yıllarca başkalarına gösterilmeyen ihtiyaç, zamanla kişinin kendisine de görünmez olur. Terapide bu insanlar "ne istiyorum bilmiyorum" diye gelir ve bu cümle doğrudur. İsteği göstermek yasaklandığında, istek hissedilmez olur; çünkü hissedilen ama gösterilemeyen bir istek, taşınması güç bir gerilim yaratır ve zihin bu gerilimi, isteğin kendisini silerek çözer. Bu insanların başkalarının ihtiyacına karşı bu kadar duyarlı olması tesadüf değildir: Kendilerinde göremediklerini başkalarında görürler ve orada karşılarlar.
Bu örüntünün nasıl değiştiğine dair klinik gözlem, ilk bakışta tuhaf gelen bir şey söyler. Yardım isteyemeyen kişi, yardım istemeyi öğrenerek değil, önce ihtiyacının meşru olduğunu deneyimleyerek değişir. Sıra tersinedir: İnsan önce ihtiyacının utanç verici olmadığını hissetmeli ki sonra onu gösterebilsin. Bu deneyim çoğu zaman küçük ve neredeyse rastlantısal bir anda yaşanır. Kişi, bir dostuna istemeden ağzından kaçan bir cümleyle zor bir dönemden geçtiğini söyler ve dostunun yüzünde küçümseme değil ilgi görür. Hasta olduğu bir hafta komşusunun getirdiği çorbayı reddetmeyi beceremez ve çorbanın ardından bir şey çökmediğini fark eder. Bu anlar, ihtiyacın görülmesinin felaketle sonuçlanmadığına dair ilk kanıtlardır ve bir kanıt, bir açıklamadan çok daha ikna edicidir.
Yardım istemenin ne gerektirdiğine yakından bakıldığında, bunun neden bu kadar zor olduğu daha iyi anlaşılır. İstemek, karşıdakine hayır deme özgürlüğü tanımaktır; gerçek bir istek, reddedilme olasılığını içinde taşır. Yardım isteyemeyen kişi çoğu zaman bu olasılığa dayanamadığı için istemez, ama bunun yerine geçen şey, istememek değil, beklemektir. İhtiyacının söylenmeden anlaşılmasını bekler ve anlaşılmadığında, isteseydi alacağı reddi istemeden almış gibi hisseder. Oysa söylenmemiş bir isteğin karşılanmaması bir ret değildir; yalnızca bir bilgisizliktir. İstemeyi öğrenmek, bir anlamda, hayır yanıtını alabilecek kadar sağlam olmayı öğrenmektir ve bu sağlamlık, hiç istememekle değil, istenip reddedildiğinde dünyanın yıkılmadığını görmekle kazanılır.
Terapi, bu kanıtın sistemli biçimde biriktiği yerlerden biridir; ama yardım isteyemeyen kişi için terapinin kendisi zaten bir yardım isteme eylemidir ve en zor adım çoğu zaman ilk randevudur. O telefonu açmak ya da o formu doldurmak, bir ömür boyu kaçınılan konuma, isteyen konumuna, bilinçli olarak geçmek demektir. Bu yüzden bazı insanlar ilk görüşmeye özür dileyerek gelir: "Aslında benden daha kötü durumda olanlar var." Cümle, kişinin kendi ihtiyacını hâlâ hak edilmemiş bir şey olarak gördüğünü anlatır. Terapide ilk aylarda çalışılan şey çoğu zaman getirilen sorun değil, sorunu getirmiş olmanın yarattığı utançtır. Danışan, karşısındaki kişiye bir şey vermeden, onu memnun etmeden, "iyi danışan" olmadan da orada kalabildiğini deneyimledikçe, alan konumu yavaş yavaş katlanılır hâle gelir. Bu, seansın içeriğinden çok biçiminde gerçekleşen bir öğrenmedir.
Başa dönülürse, yardım etmek ile yardım istemek arasındaki o eşitsizliğin yanına başka bir cümle koymak gerekir. İnsan, ihtiyaç duyduğu için değil, ihtiyacını gösteremediği için yalnız kalır. İhtiyacın kendisi bir düşüş değildir; başkasına ihtiyaç duymak, insanı insan yapan şeylerin başında gelir ve hiçbir yaşam, kimseye muhtaç olmadan sürdürülemez. Düşüş diye yaşanan şey, çoğu zaman ihtiyacın görülmesine duyulan tahammülsüzlüktür ve bu tahammülsüzlük doğuştan gelmez, öğrenilir. Öğrenilen şey ise, doğru koşullarda, başka türlü de öğrenilebilir. Yardım isteyebilen insan güçsüz insan değildir; ihtiyacını taşıyabilecek kadar kendine, onu gösterebilecek kadar da başkasına güvenen insandır.
