Sevinç Korkusu: İyi Olanın Bozulacağı Beklentisi
İyi bir haber aldığımızda içimizde çoğu zaman iki şey birden olur. İlki sevinçtir ve bazılarımızda şaşırtıcı ölçüde kısa sürer. İkincisi, sevincin hemen ardından, kimi zaman onunla aynı anda beliren bir çekincedir: Henüz kimseye söylemeyelim. Fazla sevinmeyelim. Bakalım, belli olmaz. Beklenen iş teklifi gelmiştir, ama kişi sözleşme imzalanana kadar ailesine haber vermez; sözleşme imzalanınca da ilk maaş yatana kadar bekler. Uzun süredir istenen hamilelik gerçekleşmiştir, ama sevinç, "üç ay dolsun" kuralının çok ötesine ertelenir. Bir ilişki iyi gitmektedir ve kişi tam da bu yüzden tedirgindir; iyi giden şeylerin sonunu bildiğini düşünür. Bu insanların çoğu kötümser sayılmaz; hayatlarında pek çok şeyi başarmış, ayakları yere basan kişilerdir. Sorun sevinememekten çok, sevinçle birlikte gelen ve onu daha tam doğmadan gölgeleyen o ikinci duygudur. Bu yazı, iyi olanın bozulacağı beklentisinin nereden gelebileceğini, hangi ruhsal işi gördüğünü ve neye mal olduğunu anlamaya çalışıyor.
Bu deneyimi anlamanın bir yolu, sevincin diğer duygulardan ayrılan bir yönüne bakmaktır. Korku, öfke ya da üzüntü çoğu zaman bir tehdide ya da kayba verilen yanıtlardır; bizi bir şeye karşı harekete geçirirler. Sevinç ise daha çok savunmanın gevşediği yerde ortaya çıkar. Sevinen insan bir anlamda açıktır; bir şeyi istediğini, ona değer verdiğini, onu kaybetmekten korkacağını belli etmiştir. Bu açıdan bakıldığında sevinç, duygular arasında kırılganlığı en çok hissettirenlerden biri olabilir. Bir şeye sevinmek, o şeyin elimizden alınabileceğini de örtük biçimde kabul etmek demektir. İyi olanın bozulacağı beklentisi, bu kırılganlığa karşı geliştirilmiş bir önlem gibi okunabilir: Kişi sevinmeyerek ya da sevincini hemen kuşkuyla sararak, olası kaybın acısını önceden hafifletmeye çalışır. Zihin, gelecekteki hayal kırıklığının provasını yaparak onu, sahnelenirse, daha az sarsıcı kılmayı umar.
Bu prova, umulduğu kadar işe yaramıyor gibi görünür. Kayıp gerçekleştiğinde acı, önceden tedirgin olmuş kişide belirgin biçimde daha hafif değildir; değişen çoğu zaman yalnızca sevincin ne kadar yaşandığıdır. Kişi, kaybetmediği zamanlarda da bir ölçüde kaybetmiş gibi yaşamış ve iyi günlerini, kötü günlere karşı bir çeşit sigorta primi olarak harcamıştır. Hesap çoğu zaman iki taraftan da açık verir: Kötü haber geldiğinde hazırlıklı olmak beklendiği kadar koruyucu olmaz, iyi haber geldiğinde ise sevincin önemli bir bölümü zaten harcanmıştır. Yine de zihin bu stratejiden kolay vazgeçmez, çünkü strateji bugünkü bir hesaptan çok, eski bir öğrenmeye dayanır.
Bu öğrenmenin kültürel bir katmanı vardır ve bizim coğrafyamızda özellikle belirgindir. Nazar inancı, iyi olanın görünür kılındığı anda tehlikeye girdiği fikrine dayanır. Güzel çocuk fazla gösterilmez, yeni ev abartılmaz, başarı yüksek sesle anlatılmaz; sevincin dışavurumunun kötü gözü çektiğine inanılır. "Fazla gülme, sonra ağlarsın" uyarısı, "şükür" ile hızla dengelenmesi gereken bir mutluluk, iyi bir haberin ardından tahtaya vurma refleksi: Bunların hepsi, sevincin kendi başına güvenli olmadığına dair ortak bir sezgiyi yansıtır. Bu inancı batıl diye geçiştirmek, onun gördüğü işi anlamamaya yol açabilir. Nazar inancının toplumsal düzeyde çok gerçek bir psikolojik meseleyi, hasedi düzenlediği düşünülebilir. Bir toplulukta birinin iyiliği, diğerlerinde kolayca bir yoksunluk hissi uyandırır ve haset, kıskanılan kişi için zaman zaman gerçek bir tehdit olur. Sevinci saklamak, hasedi uyandırmamanın öğrenilmiş bir yoludur. Böyle bir kültürde büyüyen çocuk, henüz hiçbir şey anlamadan şuna benzer bir ders çıkarabilir: İyi bir şey yaşadığında saklan.
Melanie Klein, hasedi insan ruhsallığının en erken ve en yıkıcı duygularından biri olarak tanımlamıştı: Bir başkasının sahip olduğu iyi şeye duyulan ve onu bozma isteğiyle birlikte gelen acı. Klein'ın çerçevesinde haset yalnızca bizim başkalarına duyduğumuz bir şey değildir; başkalarının bize duyabileceği haset de ruhsal dünyamızda hesaba katılır. İyi bir şeye sahip olan kişi, bilinçdışı düzeyde, sahip olduğu şey yüzünden saldırıya uğrayabileceğini sezer. Sevinç korkusunun bir bölümü bu sezgiden besleniyor olabilir: Mutluluğumu gösterirsem birileri bunu elimden almak isteyecektir. Kültürün nazar inancı ile bireyin bu bilinçdışı korkusu, birbirini karşılıklı olarak güçlendiriyor gibi görünür.
İkinci katman ailenin içindedir. Çocuğun sevinci, her duygu gibi, bir yetişkin tarafından karşılanmaya ihtiyaç duyar. Koşarak gelen, bir şeyi heyecanla anlatan çocuğa verilen yanıt, sevincin güvenli bir duygu olup olmadığına dair bir şey öğretir. Kimi evde bu yanıt sevince eşlik eder; kimi evde ise sevinç, kaygıyla karşılanır: "Dikkat et düşersin", "Çok sevinme, belli olmaz", "Şımarma". Çocuğun neşesi ebeveynde bir tehlike sinyali uyandırmış, ebeveyn de bu sinyali çocuğa geri vermiştir. Bazı evlerde ise sevinç başka türlü söner: Ebeveyn kendi çökkünlüğü ya da kaygısı içinde çocuğun neşesine katılamaz; çocuk, sevincini karşılıksız bir boşluğa anlattığını hisseder ve zamanla anlatmayı bırakır. Her iki durumda da çocuğun çıkarabileceği ders benzerdir: Sevinç, yalnız yaşanması ya da hemen kısılması gereken bir duygudur. Yetişkinlikte iyi bir haberi önce kendine bile söylemekte zorlanan kişinin arkasında çoğu zaman böyle bir öğrenme bulunur.
Üçüncü katman öngörülemezlikle ilgilidir ve travma deneyimi olan insanlarda özellikle belirgin olabilir. İyi anların arkasından kötü anların geldiği bir ortamda büyümüş çocuk için iyi an, tehlikenin habercisine dönüşebilir. Babanın neşeli olduğu akşamların öfkeyle bittiği, güzel geçen bir günün ardından bir kavganın patladığı, sakinliğin fırtına öncesi anlamına geldiği bir evde sevinç, tetikte olunması gereken bir işaret olarak kodlanır. Bu kişi yetişkinlikte iyi bir dönem yaşadığında gevşemekte zorlanır; her şey yolundayken en çok o zaman huzursuzlanabilir. Çevresindekiler bunu anlamakta güçlük çeker: Her şey iyiyken neden bu kadar gergin? Oysa onun iç dünyasında "her şey iyi" ile "bir şey olacak" birbirine çok yakın durur. Travma sonrası tetikte olma hâli tehlike anlarıyla sınırlı kalmaz; çoğu zaman en çok tehlikenin yokluğunda, yani kişinin savunmasını indirmesi gereken anlarda kendini gösterir.
Sevinç korkusunun belki en az konuşulan boyutu suçluluktur. Freud, 1916 tarihli bir yazısında tuhaf bir klinik gözlemi ele almıştı: Uzun süre istedikleri bir şeye nihayet kavuştuklarında çöken insanlar. Terfi gelir, kişi hastalanır; ev alınır, evlilik sarsılır; çocuk doğar, anne derin bir çökkünlüğe girer. Freud'a göre bu kişiler başarıyı bilinçdışında bir ihlal olarak yaşar: Birini geçmiş, birinin yerini almış, birine ait bir şeyi elde etmişlerdir ve bunun bir bedeli olacağını beklerler. Aile içinde kardeşini geride bırakan, annesinden daha iyi bir hayat kuran, babasının başaramadığını başaran kişi, bu geçişin bedelini bazen sevinememekle öder. Buna hayatta kalan suçluluğu da eklenebilir: Kaybı olan ailelerde sevinmek bir ihanet gibi hissedilebilir. Birinin yokluğunda mutlu olmak, onu bir kez daha kaybetmek gibi gelir. Böyle ailelerde sevinç sessizce yasaklanır ve yasak kuşaktan kuşağa aktarılabilir; artık kimsenin yasını tutmadığı bir kayıp, torunların sevincini kısmaya devam eder.
Bu katmanların her biri ayrı bir yoldan benzer bir sonuca varır: Kişi sevinci bir risk olarak kodlar ve riski yönetmek için sevinçle arasına mesafe koyar. Mesafenin biçimleri çeşitlidir. Bazıları iyi haberi hemen bir çekinceyle dengeler, "ama" ile başlayan cümleye geçer. Bazıları sevinci erteler; şu bitsin, bu kesinleşsin, o zaman. Bazıları iyi giden bir şeyi kendileri bozar: İlişki derinleşirken bir kavga çıkarır, işler yolundayken bir hata yapar. Bu sabotaj dışarıdan anlaşılmaz görünür; içeriden bakıldığında ise bir mantığı vardır. Kaybın ne zaman geleceğini bilmemektense onu kendi elinle getirmek, en azından denetimi elde tutmak anlamına gelir. Belirsiz bir kaybı beklemek, bazı insanlar için kesin bir kaybı yaşamaktan daha zordur.
Aynı örüntü terapi odasında da belirir ve orada oldukça çıplak biçimde görülebilir. Haftalarca süren zorlu bir çalışmanın ardından bir danışan ilk kez iyi bir hafta geçirdiğini söyler; uykusu düzelmiş, bir arkadaşıyla buluşmuş, uzun zamandır ertelediği bir işe başlamıştır. Bunu anlatırken yüzünde sevinçten çok tedirginlik vardır ve sık sık şu cümle gelir: "Ama biliyorum, kalıcı değil." Bazen bir sonraki seansa belirgin bir geri gidişle gelir. Freud bu durumu "olumsuz terapötik tepki" olarak adlandırmış ve iyileşmenin kendisinin bazı insanlarda bir tehdit gibi yaşanabildiğini gözlemlemişti. İyileşmek, eski düzenin bozulması, tanıdık acının bırakılması ve iyi olanın kaybedilebileceği bir konuma geçilmesi anlamına gelir. Terapist burada sevinci büyütmeye çalışmaz; danışanla birlikte, iyi haftanın neden bu kadar korkutucu geldiğine bakar. Çoğu zaman o korkunun içinden, kişinin sevinçle ilk kez nerede ve kimin yanında yalnız kaldığı çıkar.
Burada sağlıklı bir ihtiyatı sevinç korkusundan ayırmak gerekir, çünkü ikisi dışarıdan benzer görünür. Sonucu kesinleşmemiş bir işi erken duyurmamak, bir ilişkinin ilk haftalarında temkinli olmak, iyi giden bir dönemde ayakları yerde tutmak olgun davranışlardır ve sevincin yaşanmasına engel olmaz. Ayırt edici ölçüt, sevincin içeride ne kadar yer bulabildiğidir. İhtiyatlı kişi sevinir ve sevincini kiminle, ne zaman paylaşacağına karar verir. Sevinç korkusu olan kişi ise sevinçle pek temas etmeden onu kuşkuya devreder; iyi haber daha içeride yankılanmadan "bakalım" cümlesi gelmiştir. İlkinde sevinç saklanır, ikincisinde büyük ölçüde yaşanmadan geçer. Alçakgönüllülük, bir şeye içten içe sevinirken bunu gösterişe dönüştürmemektir; sevinç korkusu ise gösterilecek bir sevincin oluşmasına pek izin vermemektir.
Bedel uzun vadede ağırlaşır. Sevinç yalnızca hoş bir duygu değildir; ruhsal dünyanın onarım kaynaklarından biri olarak da görülebilir. İyi anların tam olarak yaşanması, zor anlarda çekilecek bir iç birikim oluşturur; iyi anlar yaşanmadan geçirildiğinde bu birikim zayıf kalır ve kişi zor dönemlere çoğu zaman boş bir depoyla girer. Sevinç korkusu bu yüzden kendini doğrulayan bir döngüye dönüşebilir. Kişi kötü günlere hazırlanmak için iyi günleri kısar, iyi günler kısaldıkça kötü günler daha ağır gelir ve bu ağırlık, iyi günlere güvenmemenin ne kadar haklı olduğunu kanıtlar gibi görünür. İlişkiler de bundan payını alır. Partnerinin sevincine katılmakta zorlanan, her iyi habere bir çekinceyle karşılık veren kişi, zamanla iyi haberlerin paylaşıldığı kişi olmaktan çıkabilir. Sevinci kısılan insan yalnızca kendi neşesini değil, başkalarının ona getirdiği neşeyi de kaybetme riski taşır.
Bu örüntüden çıkış, sevinci zorla büyütmekten geçmez; sevinç korkusu olan kişiye "olumlu düşün" demek, korkunun kaynağını görmezden gelmek olur. Çıkış, korkunun ne söylediğini anlamakla başlar. Sevinçle birlikte gelen çekince, çoğu zaman eski bir sadakatin sesidir: nazara karşı korunmuş bir aileye, kaygılı bir ebeveyne, öngörülemez bir eve, yası tutulmamış bir kayba duyulan sadakat. Kişi bu sesi tanıdığında, onun bugünkü hayatından çok geçmişe ait olduğunu görmeye başlayabilir. İkinci adım, sevincin kırılganlığını kabul etmektir. İyi olan şey gerçekten bozulabilir; sevinç korkusunun bu öngörüsü yanlış değildir. Sorgulanması gereken, bozulma ihtimalinin sevinci iptal ettiği varsayımıdır. Olgun sevinç, kaybın olanaksızlığına değil, kaybın olanaklılığına rağmen yaşanabilen sevinçtir. Her iyi şeyin geçici olduğunu bilmek, ona sevinmenin önünde bir engel olmak zorunda değildir; çoğu zaman tam da nedenidir.
Sevinç korkusu, sonuçta, sevgiyle aynı kökten beslenir. İnsan değer vermediği şeyin kaybından pek korkmaz; iyi olanın bozulacağı beklentisi, o iyi şeyin ne kadar önemli olduğunun ters yüz edilmiş bir ifadesi olarak okunabilir. Korkunun kendisini tümüyle yok etmek mümkün olmayabilir ve gerekli de değildir. Değişebilecek olan, korkunun sevince karşı değil, sevincin yanında durmasıdır. Bir şeye hem sevinip hem onu kaybetmekten korkabilen insan, hayatın gerçekte olduğu gibi yaşanmasına en yakın yerlerden birinde duruyordur.
