Yalnız Kalabilme Kapasitesi: Tek Başınalığın Gelişimsel Bir Başarı Oluşu
Türkçe, insanın kendisiyle kurduğu en temel ilişkilerden birini tek bir sözcüğe sıkıştırır. "Yalnızım" cümlesi hem kimsenin aramadığı boş bir akşamı hem de haftalardır özlenen, kimseyle paylaşılmayacak huzurlu bir akşamı anlatabilir. Batı dillerinin çoğu bu ikisini ayırır: Biri eksikliğin, terk edilmişliğin, istenmeyen bir boşluğun adıdır; öteki seçilmiş, dolu, kişinin kendi varlığıyla baş başa kaldığı bir hâlin. Dilin bu ayrımı yapmaması rastlantı sayılmamalı. Pek çok kültür gibi bizimki de tek başına kalmayı bir eksiklik belirtisi olarak okur; tek başına yemek yiyen birine acınır, tek başına yaşayan biri için "yazık" denir, kendi köşesine çekilen çocuk kaygıyla izlenir. Oysa psikanalizin yirminci yüzyılın ortasında ulaştığı bulgulardan biri, bu bakışı tersine çevirir: Yalnız kalabilmek bir eksiklik değil, gelişimin en geç ve en güç kazanılan başarılarından biridir. Bu yazı, o başarının nasıl kurulduğunu, neden bazı insanlarda hiç kurulamadığını ve kurulamadığında yerine neyin geçtiğini anlamaya çalışıyor.
Donald Winnicott 1958'de yayımlanan kısa bir makalede, kendi deyişiyle o güne kadar psikanalizin neredeyse hiç ele almadığı bir konuya el attı: yalnız kalabilme kapasitesi. Makalenin merkezinde bir paradoks durur. Winnicott'a göre insan yalnız kalmayı, yalnızken öğrenmez; bir başkasının varlığında öğrenir. Gözlemi basit ama sarsıcıdır. Küçük bir çocuk, annesi aynı odada kendi işiyle meşgulken yere oturup oyuncaklarına dalar. Annesine bakmaz, onunla konuşmaz, onu unutmuş gibidir. Yine de bu dalma hâli ancak annenin orada olmasıyla mümkündür. Anne odadan çıktığında oyun çoğu zaman bozulur; çocuk ya onu aramaya kalkar ya da oyun bir şeyi bastırmanın aracına dönüşür. Winnicott bu deneyime "birinin yanında yalnız olmak" adını verir ve yetişkin yalnızlığının bütün sağlıklı biçimlerinin bu ilk deneyimden türediğini öne sürer.
Paradoksun çözümü, zamanla içeride biriken bir şeyle ilgilidir. Çocuk, yanında sessizce duran, müdahale etmeyen ama gerektiğinde orada olan yetişkini tekrar tekrar deneyimledikçe, o varlığı dışarıda bırakmaz; içine alır. Psikanalitik dilde buna iyi nesnenin içselleştirilmesi denir: Çocuğun zihninde, fiziksel olarak orada olmasa da kendisine eşlik eden, güven veren bir iç figür oluşur. Yetişkinlikte boş bir evde huzur içinde oturabilmek, uzun bir yolculuğu tek başına yapabilmek, bir hafta sonunu kimseyle konuşmadan geçirip bundan zevk alabilmek bu iç figürün varlığına bağlıdır. Kişi o anlarda gerçek anlamda yalnız sayılmaz; içinde taşıdığı bir eşlikle birliktedir. Yalnız kalabilme kapasitesi bu açıdan bakıldığında bağımsızlığın değil, iyi işlemiş bir bağımlılığın ürünüdür. İnsan, yeterince iyi eşlik edildiği ölçüde kendi kendine yetebilir hâle gelir.
Bu kapasitenin yokluğu klinikte en sık şu cümleyle dile gelir: "Kendimle kalamıyorum." Cümlenin arkasında çoğu zaman bir boşluk deneyimi vardır. Sessizlik çöktüğünde, yapılacak iş bittiğinde, telefon sustuğunda içeride bir şey huzursuzlanır ve kişi o huzursuzluğu hızla doldurmaya yönelir. Bazıları için bu dolgu insandır: Bir ilişki bitmeden bir sonrakinin tohumu atılır, arada kalan birkaç hafta dayanılmaz gelir. Bazıları için sestir: Ev ışığı açılır açılmaz televizyon da açılır, uykuya ancak bir ekranın ışığında dalınır. Bazıları için iştir: Dinlenme, ertelenmiş bir tehdit gibi yaşanır ve kişi hiç boş kalmayarak kendisiyle karşılaşmaktan kaçınır. Bu davranışların hiçbiri tek başına sorun sayılmaz; sorun, sessizliğe tahammül edilememesidir. Winnicott'ın çerçevesinde bunun anlamı açıktır: İçeride eşlik eden bir figür yeterince kurulamamıştır ve kişi, bebeğin annesini araması gibi, eşliği hâlâ dışarıda aramaktadır.
Bunun gelişimsel kökleri çeşitlidir ve her zaman dramatik olmak zorunda değildir. Çocuğun yalnız oyununa sürekli müdahale eden, onu her an uyaran, eğlendiren, yönlendiren bir ebeveyn, iyi niyetle, çocuğun kendi iç dünyasında vakit geçirmeyi öğreneceği alanı doldurur. Tersine, çocuğu gerçekten yalnız bırakan, odada olup zihinsel olarak başka yerde olan bir ebeveyn de aynı kapasiteyi zedeler; çocuk bu kez yalnızlığı bir sığınak değil bir terk edilme olarak kodlar. İki durumda da çocuk "birinin yanında yalnız olma" deneyimini yeterince yaşayamaz. İlkinde yalnızlık hiç tanınmaz, ikincisinde yalnızca acısıyla tanınır. Yetişkinlikte ilki tek başına kalınca ne yapacağını bilemeyen, ikincisi tek başına kalınca eski bir terk edilmişliğe düşen insana dönüşür.
Kapasitenin varlığı ya da yokluğu, çoğu zaman hayatın onu zorunlu kıldığı anlarda açığa çıkar. Otuz yıllık bir evliliğin ardından ilk kez boş bir eve dönen kişi, yalnızlığı hiç tanımadığını o akşam fark edebilir; evde biri olmadan uyumayı, kimseye sormadan yemek seçmeyi, bir düşünceyi paylaşmadan içinde tutmayı hiç öğrenmemiştir. Çocuklarını büyütüp evden uğurlayan ebeveyn için sessizleşen ev, bazen ilk kez kendisiyle karşılaştığı yerdir ve bu karşılaşma her zaman hoş geçmez. Başka bir ülkeye göç eden kişi, dilini ve çevresini kaybettiği ilk aylarda tek başınalığın en ham biçimiyle sınanır. Bu geçişlerin ortak yanı, dışarıdan gelen eşliğin birden çekilmesi ve geriye içeride ne birikmişse onun kalmasıdır. Bazı insanlar bu dönemlerden kendilerini yeniden tanıyarak çıkar; bazıları ise boşluğu ilk bulduğu şeyle doldurur ve kapasiteyi kazanma fırsatını bir kez daha erteler.
Burada yalnızlığın iki yüzünü birbirinden ayırmak gerekir. Toplumsal yalnızlık üzerine yapılan araştırmalar, istenmeyen ve sürekli yalnızlığın sağlık üzerinde sigaraya yakın bir yük oluşturduğunu gösteren bulgular ortaya koymuştur; bu bulgular doğrudur ve ciddiye alınmalıdır. Ancak aynı bulgular, sıkça yapıldığı gibi, tek başına geçirilen zamanın kendisine karşı bir uyarı olarak okunduğunda yanlış anlaşılır. Sağlığa zarar veren şey, kişinin istemediği hâlde bağlantısız kalmasıdır; seçilmiş ve dolu tek başınalık bunun karşıtı değil, çoğu zaman onun panzehiridir. Yalnızlık acısı ile yalnız kalabilme kapasitesi aynı eksenin iki ucu gibi görünse de aslında farklı eksenlerdedir: İlki ilişkilerin yokluğuyla, ikincisi ilişkilerin içe alınmış olmasıyla ilgilidir.
Kapasitenin başarısızlığının bir de ters yüz olmuş biçimi vardır ve bu biçim çoğu zaman sağlıklı yalnızlıkla karıştırılır. Bazı insanlar yalnız kalabildiklerini, hatta yalnızlığı tercih ettiklerini söyler; ilişkiler onları yorar, kalabalık bunaltır, en iyi hâllerini kimse yokken yaşarlar. Burada ayırt edici soru, yalnızlığın seçilip seçilmediği değil, ilişkinin mümkün olup olmadığıdır. Winnicott'ın tarif ettiği kapasitede yalnız kalan kişi, istediğinde ilişkiye dönebilir; yalnızlık onun için iki temas arasındaki bir nefestir. Geri çekilmenin savunma hâline geldiği durumda ise yalnızlık bir tercih değil, başka bir insanın yakınlığının yarattığı tehdide karşı alınmış bir önlemdir. İngiliz nesne ilişkileri geleneğinde Fairbairn ve Guntrip'in şizoid geri çekilme adını verdiği bu konum, dışarıdan özerklik gibi görünür; içeriden bakıldığında ise ilişkide kalamamanın başka bir adıdır. Yalnız kalabilmek ile yalnız kalmak zorunda olmak aynı şey değildir ve ikisini ayıran, kişinin yalnızlığından çıkabilme serbestliğidir.
Bu ayrım, yalnız kalabilme kapasitesinin neden yakın ilişkilerin de önkoşulu olduğunu açıklar. Kendisiyle kalamayan kişi, başkasıyla da tam anlamıyla kalamaz; çünkü öteki, kendi boşluğunu dolduran bir araç konumuna düşer. İlişki bir karşılaşma olmaktan çıkar, bir yatıştırma düzeneğine dönüşür. Partnerin kendi dünyasına çekilmesi, bir akşamı arkadaşlarıyla geçirmesi, aynı odada başka bir şeyle meşgul olması tehdit gibi yaşanır. Oysa olgun yakınlığın en açık işaretlerinden biri, Winnicott'ın bebek için tarif ettiği hâlin yetişkin biçimidir: İki insanın aynı odada, birbirinden bir şey talep etmeden, her birinin kendi düşüncesine dalmış olarak birlikte oturabilmesi. Bu sessizliğin tahammül edilebilir, hatta huzur verici oluşu, ilişkinin iç dünyaya emanet edilebildiğini gösterir. Yalnız kalabilen insan, başkasını kullanmadan sevebilen insandır.
Ergenlik bu kapasitenin yeniden sınandığı dönemdir. Kapanan oda kapısı, saatlerce süren tek başına müzik dinlemeler, aileyle paylaşılmayan bir iç dünya ebeveynlerin çoğunu kaygılandırır; ama bunlar gelişimsel olarak gereklidir. Ergen, çocukluğunda dışarıdan aldığı eşliği artık kendi içinde kurmaya çalışır ve bunun için bir mahremiyet alanına ihtiyaç duyar. Bugün bu alanın başına gelen şey, kapasitenin kurulması açısından dikkate değerdir. Kapalı kapının ardındaki ergen çoğu zaman tek başına değildir; elindeki ekran onu aynı anda yüzlerce kişiye bağlar. Dışarıdan yalnızlık gibi görünen saatler, içeriden bakıldığında kesintisiz bir sosyal maruziyettir. Sessizlikle, boşlukla, kendi zihninin akışıyla baş başa kalma deneyimi bu kuşakta eskisine göre çok daha seyrek yaşanır ve bir kapasite ancak kullanıldıkça gelişir.
Bu seyrekleşme yalnızca ergenlere özgü de değildir. Sosyal psikolog Timothy Wilson ve çalışma arkadaşlarının 2014'te yayımladığı bir dizi deney, konunun çarpıcı bir resmini verir. Katılımcılardan, telefonsuz ve kitapsız, boş bir odada altı ila on beş dakika yalnızca düşünerek oturmaları istenmiştir. Çoğu bunu tatsız bulmuş; bir koşulda ise katılımcılara, isterlerse kendilerine hafif bir elektrik şoku verebilecekleri bir düğme bırakılmıştır. Katılımcıların önemli bir bölümü, özellikle erkekler, on beş dakika kendi düşünceleriyle baş başa kalmaktansa kendilerine şok vermeyi tercih etmiştir. Bulgu, kuşkusuz, insan doğası hakkında kesin bir yargı taşımaz; ama bir şeyi görünür kılar: Kendi zihniyle baş başa kalmak pek çok yetişkin için nötr bir deneyim değil, kaçınılan bir deneyimdir. Her an erişilebilir bir uyaranın varlığı, bu kaçınmayı hiç fark edilmeyecek kadar kolaylaştırmıştır.
Yalnız kalabilmenin bedeli olduğu gibi getirisi de vardır ve bu getiri yalnızca huzurla sınırlı değildir. Yaratıcı üretim üzerine çalışan araştırmacılar, derin düşünme ve özgün fikir üretiminin çoğu zaman kesintisiz bir tek başınalık gerektirdiğini uzun süredir not eder; Winnicott da kendiliğin en gerçek hâllerinin, bir başkasına yanıt verme zorunluluğunun olmadığı anlarda ortaya çıktığını düşünür. Kişi, kimsenin bakmadığı yerde kim olduğunu keşfeder. Başkalarının beklentilerine göre biçimlenen benlik, ancak o beklentilerin geçici olarak askıya alındığı bir alanda kendi isteklerini, kendi ritmini, kendi düşüncesini duyabilir. Bu açıdan tek başınalık benliğin dinlenme alanı olmaktan öte, benliğin kurulduğu yerlerden biridir.
Kapasite erken dönemde kurulmamışsa yetişkinlikte kazanılamaz mı? Klinik deneyim bunun tersini söyler ve mekanizma yine Winnicott'ın paradoksunu izler. Yalnız kalabilmek, yalnız kalmaya zorlanarak öğrenilmez; bir başkasının güvenilir varlığında, yavaş yavaş öğrenilir. Terapi ilişkisinin en az konuşulan işlevlerinden biri budur: Danışanın, karşısında sessizce duran, müdahale etmeyen ama orada olan birinin yanında kendi iç dünyasıyla kalmayı deneyimlemesi. Seanstaki sessizliklerin zamanla dayanılır, sonra verimli hâle gelmesi, dışarıdaki yalnızlığın da dönüşmeye başladığının işaretidir. Aynı şey, güvenli bir ilişkide, bir dostlukta ya da sabırlı bir evlilikte de yaşanabilir. Önemli olan, kişinin bir başkasının yanında terk edilmeden yalnız kalabileceği deneyimini yeterince tekrar etmesidir. İçerideki eşlik, dışarıdaki eşliğin tortusu olarak birikir.
Bu nedenle yalnız kalabilme kapasitesi, insanın başkalarına ne kadar az ihtiyaç duyduğunu değil, başkalarının ona ne kadar iyi eşlik ettiğini gösterir. Boş bir odada huzurla oturabilen kişi orada tek başına değildir; onu bir zamanlar sessizce izlemiş herkesi yanında taşır. Yalnızlık, en olgun hâlinde, kimsenin yokluğu değil, içselleştirilmiş bir birlikteliktir.
