Bilmemeye Dayanmak: Belirsizlik Karşısında Zihnin Aceleciği
Her insan gözünün ortasında, görme sinirinin retinadan çıktığı yerde küçük bir kör nokta taşır. Orada hiçbir şey görmeyiz; yine de görüş alanımızda bir delik fark etmeyiz, çünkü beyin boşluğu çevresindekilerle doldurur ve bize kesintisiz bir dünya sunar. Bu küçük fizyolojik gerçek, zihnin belirsizlikle ilişkisi için iyi bir başlangıç noktasıdır. Zihin, boşluğa dayanmaktansa onu doldurmayı tercih eden bir organdır. Bir sorunun yanıtını bilmediğimizde, bir durumun nasıl sonuçlanacağını kestiremediğimizde, birinin bize ne hissettiğini anlayamadığımızda içeride bir huzursuzluk doğar ve o huzursuzluk, bir yanıt gelene kadar dinmez. Yanıtın doğru olması çoğu zaman ikincil kalır; yeter ki bir yanıt olsun. Bu yazı, zihnin bu aceleciğini, onun hangi ihtiyaçtan beslendiğini, neye mal olduğunu ve bilmemeye dayanabilmenin neden psikolojik bir olgunluk göstergesi olduğunu ele alıyor.
Sosyal psikolog Arie Kruglanski bu eğilime "bilişsel kapanma ihtiyacı" adını verir: herhangi bir yanıtı belirsizliğe tercih etme, bir soruyu kapatıp arkasına bakmama arzusu. Kruglanski'ye göre kapanma ihtiyacı iki aşamada iş görür. Önce zihin ilk makul açıklamaya yapışır, sonra o açıklamayı dondurur; artık yeni bilgi gelse de onunla eski kadar ilgilenmez. İhtiyacın şiddeti kişiden kişiye değişir, ama herkeste belirli koşullarda artar: yorgunluk, zaman baskısı, gürültü, tehdit algısı. Yani tam da en iyi düşünmemiz gereken anlarda en hızlı karar veren zihinle baş başa kalırız. Belirsizliğin uzadığı dönemlerde insanların neden daha keskin, daha kategorik, daha kolay ikna olur hâle geldiğini bu mekanizma açıklar. Belirsizlik zihinde bir bedel yaratır ve zihin, bedeli ödemek yerine hesabı erken kapatır.
Kapanma ihtiyacının yüksek olduğu insanlar dışarıdan çoğu zaman güçlü görünür. Her konuda bir fikirleri vardır, kararlarını çabuk verir, tereddüt etmez, "bilmiyorum" demezler. Toplum bu tutumu kararlılık diye ödüllendirir; oysa klinik gözle bakıldığında kesinlik ile güç arasındaki ilişki sanıldığından zayıftır. Hiç tereddüt etmeyen zihin, tereddüdün yarattığı iç gerilimi taşıyamadığı için tereddüt etmiyor olabilir. Kesinlik bu durumda bir bilgi fazlasının değil, bir kapasite eksiğinin işaretidir. Gerçekten güçlü olan şey, belirsizliğin huzursuzluğunu hissederken yargıyı askıda tutabilmektir; bu, bir şeyden emin olmaktan çok daha fazla iç kaynak gerektirir. Dogmatik düşüncenin, önyargının ve kutuplaşmanın belirsizlik dönemlerinde artması rastlantı sayılmaz: Dünya öngörülemez hâle geldikçe zihin, en azından kendi inançlarının sabit kalmasını ister.
Bu bedelin neden bu kadar ağır hissedildiğini anlamak için gelişimin başına dönmek gerekir. Bebek için öngörülemezlik, soyut bir rahatsızlık değil, doğrudan bir tehdittir. Ağladığında birinin gelip gelmeyeceğini, geldiğinde yüzünün nasıl olacağını bilememek, henüz kendi başına hiçbir şey yapamayan bir canlı için hayati bir sorudur. Bakım verenin yeterince tutarlı olduğu bir ortamda çocuk zamanla şunu öğrenir: Şu an bilmiyorum, ama dünya büyük ölçüde öngörülebilir, bekleyebilirim. Öngörülemezliğin kural olduğu, aynı davranışın bir gün sevgiyle bir gün öfkeyle karşılandığı bir ortamda ise çocuk başka bir ders çıkarır: Bilmemek tehlikelidir, her an tetikte olmalı ve ne olacağını önceden kestirmeliyim. Bu çocuk büyüdüğünde ortamı okuma konusunda son derece hızlı, çoğu zaman da fazla hızlı bir yetişkine dönüşür. Belirsizliğe tahammülsüzlük, bir kişilik kusuru olmaktan çok, bir zamanlar işe yaramış bir uyanıklığın yerinde kalmış hâlidir.
Klinik psikolojide bu tahammülsüzlük son yirmi yılda ayrı bir ilgi odağı oldu. Kaygı bozuklukları üzerine çalışan araştırmacılar, sürekli endişenin ardında çoğu zaman tehlikenin büyüklüğünden çok belirsizliğin kendisine duyulan tahammülsüzlüğün yattığını gösterdi. Endişe, görünüşte geleceği planlama çabasıdır; işlevi ise bilmemenin yarattığı huzursuzluğu zihinsel bir meşguliyetle örtmektir. Kötü senaryoyu bütün ayrıntısıyla kurmuş kişi, en azından ne olacağını bildiğine inanır. Bu tuhaf bir takastır: İnsan, belirsiz bir iyi olasılık yerine kesin bir kötü olasılığı tercih eder, çünkü kesinlik, içeriği ne olursa olsun, zihni rahatlatır. Tıbbi bir tetkikin sonucunu bekleyen kişinin bazen sonucu bile öğrenmeden kendini hasta ilan etmesi bu yüzdendir; hastalık korkutucudur, ama bekleyiş daha korkutucudur.
Kapanma ihtiyacının en görünmez işleyişi ilişkilerdedir. Bir insanın bize ne hissettiğini tam olarak bilemeyiz; bu, her ilişkinin değişmez koşuludur. Zihin bu boşluğa dayanmak yerine onu kendi malzemesiyle doldurur. Sessizliğe bir anlam yüklenir, bir bakış yorumlanır, bir cümlenin arkasındaki niyet tamamlanır. Doldurma malzemesi ise çoğu zaman bugünkü ilişkiden değil, geçmişten gelir; çocuklukta öğrenilmiş beklentiler, eski kayıplar, kanıtlanmış sanılan kurallar. "Onu ilk gördüğümde nasıl biri olduğunu anladım" cümlesi bir sezgi başarısı gibi anlatılır; gerçekte çoğu zaman bir erken kapanmadır. Kişi, karşısındakini tanımadan önce tanımlamış ve tanımın dışında kalan her şeyi görmemeye başlamıştır. Uzun ilişkilerde bunun tersi de görülür: Yıllar içinde partner hakkında o kadar kesin bir bilgi oluşmuştur ki, onun değişmesi fark edilmez. Bilinen kişi, görülen kişinin yerini alır.
Belirsizliğin en çıplak hâliyle yaşandığı yer ise kayıptır. Ani bir ölümün ardından geride kalanların sorduğu "neden" sorusu, çoğu zaman gerçek bir bilgi arayışı değildir; dayanılmaz bir anlamsızlığı kapatma girişimidir. Zihin, bir nedene bağlanabilen acıya daha kolay katlanır. Bu yüzden yas tutan insanlar bazen kendilerini suçlar: "Daha erken fark etseydim", "o gün ısrar etseydim". Suçluluk acı vericidir, ama suçluluğun içinde bir denetim yanılsaması vardır: Bir şey yapılabilirdi, dolayısıyla dünya rastgele değil. Rastgeleliğe katlanmaktansa suçu üstlenmek, zihin için çoğu zaman daha katlanılır bir yoldur. Aynı mekanizma toplumsal ölçekte de işler. Büyük bir felaketin ya da açıklanamaz bir olayın ardından hızla yayılan komplo anlatıları, çoğu zaman kötü niyetten değil, "kimsenin kontrolünde olmayan şeyler olabilir" fikrine dayanamamaktan doğar. Gizli bir planın varlığı, planın olmamasından daha az korkutucudur.
Erken kapanmanın bedeli, kapattığı sorunun ardında kalan her şeydir. Bir açıklama dondurulduğunda yalnızca yanlış olma ihtimali değil, öğrenme ihtimali de dondurulur. Tanı konmuş bir ilişki, tanı dışındaki olasılıklara kapanır; nedeni bulunmuş bir kayıp, başka türlü anlaşılma şansını yitirir; "ben böyle biriyim" diye kapatılmış bir kendilik sorusu, kişinin başka türlü olabileceği alanı daraltır. Psikanaliz bu noktada ilginç bir karşı duruş geliştirmiştir. Şair John Keats'in "negatif yetenek" dediği şeyi, yani olgular ve nedenler peşinde huzursuzca koşmadan belirsizlik içinde kalabilme kapasitesini, Wilfred Bion analistin temel tutumu olarak tanımlamıştır. Bion'a göre analist seansa "bellek ve arzu olmadan" girmeli, danışanı önceden bildiklerine göre okumamalı, anlamın kendiliğinden belirmesine izin verecek kadar bilmemeye dayanmalıdır. Bu tutumun gerekçesi yöntemsel bir incelik değildir. Çok erken verilen bir açıklama, doğru bile olsa, karşıdaki kişinin kendi anlamını bulmasının önünü keser. Terapistin bilmeme kapasitesi, danışanın düşünebilmesi için gereken alanı açar.
Aynı ilke terapi odasının dışında da geçerlidir ve en çok ebeveynlikte görülür. Çocuğun "neden" sorularına her zaman bir yanıt yetiştirmek, soru soran zihne hizmet etmekten çok yetişkinin bilmeme huzursuzluğunu yatıştırır. "Bilmiyorum, birlikte düşünelim" diyebilen ebeveyn, çocuğa yanıttan daha değerli bir şey verir: Bilmemenin katlanılabilir, hatta ilgi çekici bir durum olduğunu gösterir. Çocuğun bir davranışına hızla ad koymak da aynı aceleciğin ürünüdür. "Kıskanıyor", "ilgi çekmek istiyor", "yaşı gereği" gibi açıklamalar çoğu zaman doğrudur ve yine de bir şeyi kapatır: Bu çocuk, bu kez, bununla ne anlatıyor olabilir sorusunu. Erken açıklama rahatlatır; geç açıklama ise anlar.
İçinde yaşadığımız çağ, bu kapasiteyi geliştirmek için elverişli bir ortam sunmaz. Aklımıza takılan hemen her sorunun yanıtı birkaç saniye uzağımızdadır ve bir yanıtın hızla gelmesi, soruyla kalmanın ne demek olduğunu unutturur. Bir şarkının adını hatırlamaya çalışmak, bir tartışmayı kaynağa bakmadan sürdürmek, bir haberi doğrulanana kadar askıda tutmak giderek seyrekleşen deneyimlerdir. Her bilinmeyenin anında kapatılabildiği bir dünyada zihin, kapatılamayan bilinmeyenler karşısında hazırlıksız kalır. Oysa hayatın asıl soruları aranarak bulunmaz: Bir tanının ne anlama geleceği, bir ilişkinin nereye gideceği, bir kararın doğru olup olmadığı ancak zamanla ve çoğu zaman eksik biçimde öğrenilir. Anında yanıt alışkanlığı, bu türden sorular karşısında bekleyebilme kasını zayıflatır; kişi her belirsizliği bir arıza, her yanıtsızlığı giderilmesi gereken bir hata gibi yaşamaya başlar.
Bilmemeye dayanmanın edilgin bir bekleyiş olmadığını vurgulamak gerekir. Belirsizlik karşısında alınabilecek iki konum vardır ve ikisi de ona katlanamamanın biçimidir: Hemen bir yanıta sarılmak ya da sorudan tamamen uzaklaşmak. Üçüncü konum, soruyu açık tutarak onunla ilgilenmeye devam etmektir. Bu, ağırlığı taşıyan bir tutumdur; bir şeyi bilmediğini bilmek ve yine de bakmayı sürdürmek. Merak tam olarak buradan doğar. Merak, belirsizliğin huzursuzluğunu yok etmez, onu başka bir şeye dönüştürür: bir tehdit olarak yaşanan boşluk, bir olasılık alanı olarak yaşanmaya başlar. Araştırma bulguları, belirsizliği tehdit olarak değil zorluk olarak çerçeveleyen kişilerin aynı koşullarda daha az kaygı ve daha fazla yaratıcılık gösterdiğini düşündürmektedir; ama bu çerçeveleme bir karar değil, bir kapasitedir ve kapasiteler ancak kullanıldıkça gelişir.
Bu kapasitenin geliştirilebileceğine dair en güçlü kanıt, onun ilişki içinde kurulmuş olmasıdır. Çocuk belirsizliğe dayanmayı, belirsizlik karşısında dağılmayan bir yetişkinin yanında öğrenmişti; yetişkin de aynı yoldan öğrenir. Bilmediği bir şeyle kalabildiğini gösteren bir dost, "henüz anlamadık" diyebilen bir hekim, yanıtı olmayan bir soruyu birlikte taşıyabilen bir partner, kişiye kendi aceleciğini fark edip yavaşlatma şansı verir. Terapi ilişkisinin sessiz işlevlerinden biri de budur: Kişinin, yanıtı bilmeyen ama bu yüzden kaygıya kapılmayan biriyle oturması ve bilmemenin bir felaket olmadığını bedeninde deneyimlemesi. Zamanla soru, kapatılması gereken bir yara olmaktan çıkar, içinde dolaşılabilen bir mekâna dönüşür.
Zihnin aceleciği bir kusur değil, uzun bir evrimin ve kişisel bir tarihin ürünüdür; bizi pek çok kez korumuştur ve korumaya devam eder. Ancak hayatın en önemli soruları, en hızlı yanıtlanması gerekenler değil, en uzun süre açık tutulabilenlerdir. Kim olduğumuz, birini gerçekten tanıyıp tanımadığımız, bir kaybın ne anlama geldiği, bir çocuğun bize ne anlattığı: Bunların hiçbiri kapanma ihtiyacının hızında yanıtlanamaz. Bilmemeye dayanmak, yanıtsız kalmaya razı olmak anlamına gelmez; yanıtın gelmesi için gereken süreyi, o süre ne kadar rahatsız edici olursa olsun, bekleyebilmek anlamına gelir. Zihnin boşluğu doldurma refleksi bize kesintisiz bir dünya sunar. Kesintiye dayanabilen zihin ise o dünyanın gerçekte nasıl olduğunu görme şansını elinde tutar.
