“YANLIŞ BİR HAYAT MI YAŞIYORUM?” KORKUSU
Başka bir seçim yapsaydım acaba hayatım şimdi nasıl olurdu?
Bu düşünce bazen insanın kafasında dolanıp durur. İnsan, yaşadığı hayattan çok yaşamadığı hayatı merak eder. Özellikle hayatın bazı dönemlerinde zihnimiz bu konu üzerine oldukça yoğunlaşabilir. Bir başkasının başarısını ya da hayatını gördüğümüzde kendi seçimlerimizi sorgular, geçmişte verdiğimiz kararların hayatımızı nasıl şekillendirdiğini düşünürüz.
Peki, gerçekten yanlış hayat mı yaşıyoruz yoksa yaşadığımız hayatları olduğundan daha güzel mi hayal etmiştik?
Psikolojide karşıolgusal düşünme diye bir kavram bulunmaktadır. Bu kavram, yaşadığımız bir olaydan sonra zihnimizin ‘Ya şöyle olsaydı?’ diye başlayan sorular üretmesidir. Örneğin, bir sınav kötü geçtiğinde "keşke başka şekilde çalışsaydım" diye düşünürüz. Bu düşünceler bazen hatalarımızı görmemize yardımcı olsa da sürekli geçmişe dönüp farklı ihtimalleri düşünmek, bugünkü hayatımızdan uzaklaşmamıza neden olabilir.
Psikolog Byrne’in 2016 yılında yaptığı çalışmada insanların yaşanan olayları zihinsel olarak farklı ihtimallerle yeniden değerlendirebildiğini açıklıyor (Byrne, R. M. J., 2016).
Bir diğer asıl konu ise kendimizi sürekli başkalarıyla kıyaslamamız. Sosyal medyada insanların hayatlarındaki değişiklikleri görmeye sürekli maruz kalıyoruz. Bu değişiklikler genelde olumlu ve iyi değişiklikler oluyor çünkü insanlar sosyal medyada çoğunlukla hayatlarının olumlu yanlarını paylaşmayı seçiyorlar. Ardından kendi hayatımıza baktığımızda geride kalmış hissediyoruz. Aslında insanların hayatlarındaki güzel gelişmeleri görmek, onların hayatlarında hiç zorlanmadıkları anlamına gelmez. Gerber ve arkadaşlarının yaptığı bir araştırmada sosyal karşılaştırmanın ve insanların kendilerini değerlendirme biçimlerinin yakından ilişkili olduğunu açığa çıkarmıştır (Gerber, J. P., Wheeler, L., ve Suls, J., 2018).
Bu konuda herkese tavsiye ettiğim Matt Haig’in Gece Yarısı Kütüphanesi kitabı bu noktada anlam kazanıyor. Kitabın kahramanı Nora, geçmişte farklı kararlar vermiş olsaydı yaşayabileceği hayatlarla gece yarısı kütüphanesinde karşılaşıyor. Bu hayatları tekrar yaşadığında her hayatın içinde yeni ihtimallerin olduğunu görüyor. Her hayatın kendi içinde zorlukları olduğunun farkına varıyor. Çünkü bir hayatın güzel tarafını görmek, o hayatının bütününün kusursuz olduğu anlamına gelmiyor. Aynı sosyal medyada başkalarının hayatlarının güzel tarafını gördüğümüz gibi.
Belki de çoğumuzun unuttuğu bir şey vardır; seçmediğimiz hayatların nasıl olacağını hiçbir zaman tam olarak bilemeyiz. Belki başka bir şehirde daha mutlu olacaktık ya da çok yalnız hissedecektik. Başka bir meslek yaptığımızda hayallerimize yaklaşacaktık ama başka zorluklarla karşılaşacaktık. Bu yüzden kendimize sürekli “Ya başka şekilde olsaydı?” yerine “Bugün hayatımda neyi değiştirebilirim?” diye sormak her zaman daha sağlıklıdır.
Geçmişte verdiğimiz kararlar bugünkü hayatımızı etkileyebilir ama o kararları değiştiremeyiz. Bugünkü hayatımıza yeni kararlar ekleyebiliriz. Her şey için geç kaldığımızı düşünmek, hiç başlamadığımız şeylere de sırtımızı dönmemize neden olabilir.
HERKES KENDİ ZAMANINDA MI YAŞIYOR?
Yanlış bir hayat yaşadığımızı düşünmemizin bir diğer sebebi de kendimize belirlediğimiz hayat çizelgesine uymaya çalışmak. Belli bir yaşta mezun olmak, iyi bir işe girmek, evlenmek ya da ev ve araba sahibi olmak gibi kendi hayatımızda belirlediğimiz bir sıralamaya sahibiz. Biz bu sıraya uyamazken başkalarının hayatlarına baktığımızda onların bu adımları attığını görmek “Nerde yanlış yapıyorum?” düşüncesini zihnimizde uyandırıyor.
Örneğin, 40 yaşına gelmiş ve evlenmemiş birini düşünelim. Çevresindeki arkadaşların ve akrabaların çoğu evlenmiş, hatta çocukları bile olmuştur. Bunları gördükçe hayatında bir şeylerin eksik olduğunu düşünebilir. Ama belki de o kişi hayatından memnundur. Onu rahatsız eden şey, gerçekten evlenmemiş olması değil, çevresindeki insanlara bakarak kendini geride kalmış hissetmesidir.
Bu konuda önemli bir ayrıma varıyoruz: Bir şey gerçekten istediğimiz için mi yapıyoruz yoksa başkalarının hayatlarında gördüğümüz için mi yapmak istiyoruz? Hayatın bazı aşamalarında bu ayrıma gelindiğinde karar verilmesi gereklidir.
Psikolojide kişinin kendi kararını başkalarıyla karşılaştırmasına “sosyal karşılaştırma” olarak ele alınmaktadır. Bu karşılaştırma tabii ki her zaman olumsuz değildir. Bazı durumlarda bize ilham verebilir ya da bizim motive olmamızı, hırslanmamızı sağlayabilir. Ama bu karşılaştırma hayatın her alanında olduğunda ve bizi olumsuz ruh hali içine soktuğunda sahip olduğumuz hayatı görmekte zorlanmamıza sebep olur.
İnsan kendine aslında “Ben gerçekten nasıl bir hayat istiyorum?” diye sormalıdır.
Çünkü hayatımızı değiştirmek her zaman büyük kararlar ve büyük adımlar atmamızı gerektirmez. Bazen yarım bıraktığımız bir şeye geri döndüğümüzde, ertelediğimiz bir hedef için küçük bir adım atmak ya da yeni bir alışkanlık, hobi edinmekte hayatımızda değişiklikler olmasına yardımcı olabilir. Önemli olan ne istediğimizi bilerek hareket etmektir.
Belki de tüm mesele bugüne kadar yaşadığımız hayatla ilgilenmekten çok, bundan sonraki hayatımız için neler yapabileceğimizi düşünmektir. Çünkü hayat sadece geçmişte verdiğimiz kararlardan ibaret değil, bugün verebildiğimiz yeni kararların hikayesidir.
KİTAP ÖNERİLERİ
Gece Yarısı Kütüphanesi - Matt Haig
Bolluk Paradoksu – Barry Schwartz
İnsan Olmak - Engin Gençtan
"Belki de bazı kitaplar bize başka hayatların kapısını açmak için değil, içinde bulunduğumuz hayata yeniden bakabilmemiz için yazılmıştır."
Kaynakça
- Byrne, R. M. J. (2016). Counterfactual Thought. Annual Review of Psychology, 67, 135–157
- Gerber, J. P., Wheeler, L., & Suls, J. (2018). A Social Comparison Theory Meta-Analysis 60+ Years On. Psychological Bulletin, 144(2), 177–197
