Ya Yanlış Seçersem?: Kararsızlığın Psikolojisi

Ya Yanlış Seçersem?: Kararsızlığın Psikolojisi

Karar verme, bireylerin yaşamlarını sürdürebilmeleri ve günlük yaşam içerisinde karşılaştıkları durumlara uyum sağlayabilmeleri açısından temel bir gereklilik olarak değerlendirilmektedir (Kıral, 2015: 73). Örneğin bir iş teklifini kabul edip etmeme, ev veya araba satın alma gibi önemli kararlar öncesinde, bireylerin söz konusu tercihlerin olası sonuçlarını değerlendirmeleri oldukça doğal bir süreçtir. Bu süreçte kullanılan yöntemler ve karar vermeye yön veren düşünceler, çoğunlukla bireyin karar sonucunda elde etmeyi beklediği fayda doğrultusunda şekillenmektedir.

Bireylerin aldıkları kararların sonuçları yalnızca kendileriyle sınırlı kalmayıp, zaman zaman çevrelerindeki kişileri de doğrudan veya dolaylı olarak etkileyebilmektedir. Özellikle örgütsel yaşam içerisinde yöneticilerin aldığı kararlar, bu durumun önemli örneklerinden birini oluşturmaktadır (Evren ve Ülengin, 1992: 1). Örgütsel bağlamda karar verme süreci, yöneticilerin örgüt içerisinde ortaya çıkan sorunların çözümüne yönelik gerçekleştirdikleri karar alma eylemleri ve bu doğrultudaki işlemler bütünü olarak tanımlanmaktadır (Temur, 2012: 32).

Karar verme süreci, hem bireysel hem de örgütsel düzeyde stratejik bir öneme sahiptir. Kararı verecek kişinin süreci doğru biçimde yönetmesi, seçenekleri dikkatli bir şekilde değerlendirmesi ve uygun adımları zamanında atması, alınan kararın isabet düzeyini artırabilmektedir (Çavuş, 2008: 4). Bu nedenle karar verme yalnızca bir alternatifin seçilmesinden ibaret olmayıp, karar öncesinde gerçekleştirilen değerlendirmeleri ve kararın olası sonuçlarının dikkate alınmasını da kapsayan çok aşamalı bir süreç olarak ele alınmalıdır.

Karar verme konusunda gerçekleştirilen bilimsel çalışmaların önemli bir bölümünde kavramın anlaşılması ve stratejik problem çözme yaklaşımları üzerinde durulmaktadır. Bunun yanı sıra karar verme davranışının aile içerisindeki biçimi, mesleki rehberlik kapsamında mesleki olgunlukla ilişkisi, farklı gelişim dönemlerinde ortaya çıkan özellikleri ve kültürler arasında gruplara göre farklılaşıp farklılaşmadığı da araştırılan başlıca konular arasında yer almaktadır (Taşdelen, 2001: 42).

Son yıllarda hem bireysel hem de örgütsel düzeyde karar verme sürecine yönelik araştırmaların arttığı görülmektedir. Bu ilginin temelinde, karar verme süreçlerinin daha iyi anlaşılmasının bireylerin ve örgütlerin daha etkili ve işlevsel kararlar almasına katkı sağlayabileceği düşüncesi bulunmaktadır. Bu doğrultuda karar verme sürecinin incelenmesi, bireylerin kararlarını nasıl oluşturduklarını, hangi unsurlardan etkilendiklerini ve farklı koşullarda nasıl seçimler yaptıklarını anlamak açısından önem taşımaktadır.

Karar verme kavramı:

En temel anlamıyla karar verme, mevcut seçenekler arasından bireyin amaçları ve koşulları doğrultusunda kendisi için en uygun olan alternatifi belirlemesi ve tercih etmesi olarak tanımlanmaktadır (Tekin ve Ehtiyar, 2010: 3394). Aktaş’a (2016: 21) göre karar verme, belirli bir hedefe ulaşabilmek amacıyla mevcut koşullar ve fırsatlar dikkate alınarak oluşturulabilecek farklı eylem planları arasından en uygun olanın seçilmesini ifade etmektedir. Koçoğlu (2010: 36) ise karar verme sürecini; karşılaşılan durumlarda arzu edilen sonuçlara ulaşabilmek için gerekli bilgilerin toplanması, elde edilen bilgiler doğrultusunda mantıksal, bilimsel ve sistematik bir değerlendirme yapılması, çeşitli alternatiflerin oluşturulması ve bu alternatifler arasından uygun olanın seçilerek uygulamaya geçirilmesi şeklinde açıklamaktadır.

Karar verme kavramı, literatürde kendisiyle ilişkili çeşitli kavramlarla birlikte ele alınmaktadır. Bu kavramların temel özellikleri aşağıdaki şekilde açıklanabilir:

Kararın bölümleri: Karar verme temel olarak bilgi, işlem ve seçim olmak üzere üç boyuttan oluşmaktadır. Sağlıklı bir karar verebilmek için bireyin sahip olduğu bilgileri güncel tutması, mevcut bilgilerini düzenli olarak değerlendirmesi ve gerektiğinde yeni bilgiler edinmesi önem taşımaktadır (Gacar, 2011: 10).

Karar verme süreci: Örgütsel bağlamda karar verme süreci, yöneticilerin örgüt içerisinde karşılaştıkları problemlerin çözümüne yönelik gerçekleştirdikleri karar alma faaliyetlerini ve bu doğrultudaki işlemleri kapsamaktadır.

Karar verme tekniği: Karar verme sürecinin belirli bir düzen içerisinde yürütülmesine yardımcı olan ve süreçte izlenecek yöntemin nasıl uygulanacağını ortaya koyan yöntem ve uygulamaları ifade etmektedir.

Karar verme ölçütleri: Alınan bir kararın değerlendirilmesi ve alternatiflerin birbirleriyle karşılaştırılması sırasında kullanılan belirleyici kriterlerdir. Bu ölçütler, karar vericinin hangi seçeneğin daha uygun olduğuna ilişkin değerlendirmesine yön vermektedir.

Karar verme becerisi: Bireyin sahip olduğu bilgi, deneyim, beceri ve birikimini karşılaştığı sorunların çözümünde etkili ve işlevsel biçimde kullanabilme kapasitesidir.

Karar verme hakkı: Örgütsel yapı içerisinde yöneticilere görev ve pozisyonları doğrultusunda tanınan karar alma yetkisini ifade etmektedir. Bu yetkinin kapsamı, yöneticinin örgüt içerisindeki konumuna ve söz konusu pozisyonun beraberinde getirdiği yetki ve sorumluluk sınırlarına göre değişiklik göstermektedir.

Karar verme türleri:

Kararlar, birey veya örgüt açısından taşıdıkları önem ve ortaya çıkarabilecekleri sonuçların kapsamına göre farklı biçimlerde sınıflandırılabilmektedir. Bu kapsamda kararlar; günlük kararlar, daha önemli kararlar ve kritik öneme sahip kararlar olmak üzere üç grupta ele alınabilir (Folino, 2003: 1).

Günlük kararlar: Bireylerin gündelik yaşam içerisinde rutin olarak karşılaştıkları ve genellikle önemli sonuçlar doğurmayan kararları ifade etmektedir. O gün hangi kıyafetin giyileceği, öğle yemeğinin nerede yenileceği veya işe hangi ulaşım aracını kullanarak gidileceği gibi seçimler günlük kararlara örnek olarak gösterilebilir.

Daha önemli kararlar: Günlük kararlara kıyasla bireyin yaşamında daha belirgin sonuçlar oluşturabilecek ve daha fazla değerlendirme gerektiren kararlardır. Örneğin hangi bilgisayarın satın alınacağı veya bir seçim sürecinde hangi adaya destek verileceği gibi tercihler bu kapsamda değerlendirilebilir.

Kritik öneme sahip kararlar: Bireyin veya örgütün geleceği üzerinde uzun süreli ve önemli etkiler oluşturabilecek kararları kapsamaktadır. İzlenecek stratejinin belirlenmesi, bir ev satın alınması veya bir işletmenin geliştireceği ürünün seçilmesi kritik öneme sahip kararlara örnek olarak verilebilir (Folino, 2003: 1).

Karar vermenin önemi:

Karar verme yalnızca bireylerin yaşamında değil, kurumların faaliyetlerini sürdürmesinde de önemli bir yere sahiptir. Kararın bir birey tarafından alınması durumunda ortaya çıkan sonuçlar öncelikli olarak karar vericinin kendisini etkilerken, kurumsal düzeyde alınan kararların etkisi çok daha geniş bir alana yayılabilmektedir. Özellikle yöneticiler tarafından verilen kararlar, yalnızca yöneticinin kendisini değil, kurumun genel işleyişini, kurum içerisindeki bireyleri ve farklı grupları da etkileyebilmektedir (Çavuş, 2008: 3).

Bireyler günlük yaşam içerisinde farklı konulara ilişkin çok sayıda karar almaktadır. Bu kararlar içerik, kapsam ve önem düzeyi bakımından birbirinden farklılaşsa da temelde ortak bir karar verme yapısına dayanmaktadır. Bu yapı, bireyin mevcut seçenekleri değerlendirmesini ve ulaşmak istediği sonuca kendisini en fazla yaklaştıracağını düşündüğü alternatifi belirlemesini içermektedir. Dolayısıyla karar verme, farklı seçenekler arasından belirli bir amaca ulaşmaya en uygun olduğu düşünülen seçeneğin tercih edilmesi süreci olarak değerlendirilebilir.

Bireylerin karar verme sürecinde uygun seçenekleri belirleyebilmeleri ve seçenekleri doğru biçimde değerlendirebilmeleri, kararın sonucunu da doğrudan etkileyebilmektedir (Çolakkadıoğlu, 2012: 388). Bununla birlikte etkili kararların alınabilmesi, mevcut bilgilerin doğru ve verimli bir biçimde değerlendirilmesine ve bu değerlendirmelerin uygun zamanda gerçekleştirilmesine bağlıdır. Bilginin zamanında ve sağlıklı biçimde kullanılması, karar verme sürecinin etkinliğini artırarak bireysel ve kurumsal düzeyde daha başarılı sonuçların ortaya çıkmasına katkı sağlayabilmektedir (Mutlu ve Sarı, 2017: 182).

Sonuç

Kararsızlık çoğu zaman seçeneklerin fazla olmasından çok, yanlış seçim yapma ve sonrasında pişman olma korkusuyla ilişkilidir. “Ya yanlış seçersem?” düşüncesi, kişiyi doğru kararı bulmaya çalışırken hiçbir karar veremediği bir noktaya sürükleyebilir. Oysa hayatın her alanında kesin ve kusursuz bir seçeneğin var olması mümkün değildir. Bazen elimizdeki bilgiler, koşullar ve ihtiyaçlarımız doğrultusunda o an için en uygun kararı vermek yeterlidir.

Bu nedenle karar verirken kişinin kendisine “Kesinlikle doğru olan hangisi?” sorusunu sormak yerine, “Şu an sahip olduğum bilgiler ve değerlerim doğrultusunda benim için en uygun seçenek hangisi?” diye sorması daha işlevsel olabilir. Büyük kararları küçük adımlara ayırmak, seçeneklerin olası sonuçlarını değerlendirmek ve gerektiğinde kararın değiştirilebileceğini kabul etmek de karar verme sürecindeki baskıyı azaltabilir.

Unutmamak gerekir ki karar vermek, geleceği kesin olarak bilmek değil; belirsizliğe rağmen bir adım atabilmektir. Her kararın mükemmel olması gerekmez. Bazen önemli olan doğru kararı bulmak değil, verdiğimiz kararın sorumluluğunu alarak yolumuza devam edebilmektir.

Kaynakça

• Aktaş, [Adının baş harfi]. (2016). [Eser adı]. s. 21.
• Çavuş, [Adının baş harfi]. (2008). [Eser adı]. s. 3-4.
• Çolakkadıoğlu, [Adının baş harfi]. (2012). [Eser adı]. s. 388.
• Evren, [Adının baş harfi] ve Ülengin, [Adının baş harfi]. (1992). [Eser adı]. s. 1.
• Folino, [Adının baş harfi]. (2003). [Eser adı]. s. 1.
• Gacar, [Adının baş harfi]. (2011). [Eser adı]. s. 10.
• Kıral, [Adının baş harfi]. (2015). [Eser adı]. s. 73.
• Koçoğlu, [Adının baş harfi]. (2010). [Eser adı]. s. 36-39.
• Mutlu, [Adının baş harfi] ve Sarı, [Adının baş harfi]. (2017). [Eser adı]. s. 182.
• Taşdelen, [Adının baş harfi]. (2001). [Eser adı]. s. 42.
• Tekin, [Adının baş harfi]. (2009). [Eser adı]. s. 48.
• Tekin, [Adının baş harfi] ve Ehtiyar, [Adının baş harfi]. (2010). [Eser adı]. s. 3394.
• Temur, [Adının baş harfi]. (2012). [Eser adı]. s. 32.