Sana Bir Ayna Lazım Benlik, ideal benlik ve kendine yabancılaşma üzerine

Sana Bir Ayna Lazım

Benlik, ideal benlik ve kendine yabancılaşma üzerine

Günümüzde üzerinde yeterince durulmayan, hatta çoğu zaman yüzleşmekten kaçınılan kavramlardan biri kendine yabancılaşmadadır. Bu kavramın açıklanmasında önemli bir yere sahip olan benlik ve ideal benlik arasındaki çatışma ise kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin nasıl biçimlendiğini anlamak açısından oldukça önemlidir.

Carl Rogers, benliği bireyin "Ben kimim?" sorusuna cevap verdiği bir kendini algılama biçimiyken, ideal benliğin bireyin "Nasıl biri olmak istiyorum?" sorusuna verdiği yanıttır der.

Benlik algısı, bireyin çocukluk yaşantılarından, bakım verenleriyle kurduğu ilişkilerden ve çevresinden aldığı geri bildirimlerden etkilenerek şekillenir. "Çok akıllısın", "Sen çok yaramazsın" gibi ifadeler, çocuğun kendi deneyimleriyle birleşerek zaman içerisinde benlik algısının bir parçası hâline gelebilir.

İdeal benlik ise bireyin kendi arzularının yanı sıra ailesinden, toplumdan ve içinde bulunduğu çevreden gelen beklentiler doğrultusunda gelişir. Örneğin çocukluk döneminde sürekli başarılı olması, belirli bir mesleği seçmesi veya belirli özelliklere sahip olması gerektiği mesajını alan bir birey, kendi ilgileri ve eğilimleri farklı olsa bile zamanla bu beklentiler doğrultusunda bir ideal benlik geliştirebilir.

Bireyin benliği ile ideal benliği arasındaki mesafe, onun psikolojik uyumu açısından belirleyicidir. İdeal benliğin kişinin gerçek eğilimleri ve ihtiyaçlarıyla uyumlu olması, daha sağlıklı bir gelişim sürecini destekler. Ancak bireyin gerçekte olduğu kişiyle olması gerektiğine inandığı kişi arasındaki farklılık arttıkça içsel çatışmalar, kaygı ve düşük özsaygı gibi sorunlar ortaya çıkabilir.

Hayatı yaşayış biçimimiz ve bu süreçte takındığımız maskeler de tam bu noktada anlam kazanmaktadır.

Benlik ve ideal benlik arasındaki ayrımı ortaya koyduğumuzda, günümüz insanının giderek daha fazla içine sürüklendiği hızlı tüketim, haz odaklı yaşam ve sürekli yetişme çabası üzerinde de durmak gerekir. Modern toplumun beklentilerine uyum sağlamaya çalışan birey, zamanla kendi ihtiyaçlarından uzaklaşarak başkalarının görmek istediği kişiye dönüşebilir.

Kendine yabancılaşma, bireyin kendi duygu, düşünce, ihtiyaç ve arzularıyla kurduğu ilişkinin zayıflaması; başka bir ifadeyle kendi benliğinden uzaklaşması olarak ele alınabilir. Bu uzaklaşma, kişinin kendisini tanımasını ve kendi ihtiyaçlarını fark etmesini güçleştirebilir.

Günümüz insanı, modern toplumun beklentilerini karşılayabilmek adına çoğu zaman kendi içsel ihtiyaçlarına kulaklarını kapatır. Topluma yetişebilmek, ona ayak uydurabilmek, hatta herkes gibi olabilmek için çaba gösterir. Bütün bunları yaparken kendi gerçek benliğini örseler ve zamanla ondan uzaklaşır. Toplum tarafından kabul gören, her koşula uyum sağlayan, kusursuz görünmeye çalışan bir ideal benlik inşa eder. Bir bakıma kendisini dışarıdan parlak ve pürüzsüz bir cam küre gibi sunarken, içeride yaşadığı çatışmaları görünmez kılmaya çalışır.

Hatta kimi zaman birey, bu ideal benliği yaşamaya o kadar alışır ki bir süre sonra onun gerçek benliği olduğuna inanmaya başlar. Ancak kişinin kendi ihtiyaçlarıyla örtüşmeyen bir yaşamı sürdürmesi, zaman içerisinde hayal kırıklığına, tatminsizliğe ve psikolojik zorlanmalara zemin hazırlayabilir. Bu süreç, bazı bireylerde kaygı ve depresif belirtilerin ortaya çıkmasına veya mevcut sıkıntıların derinleşmesine katkıda bulunabilir.

Dolayısıyla benlik ve ideal benlik arasındaki mesafe arttıkça, bireyin kendi içinde yaşadığı çatışmaların da artması beklenebilir.

Kendine yabancılaşmanın ne olduğunu ortaya koyduğumuza göre, şimdi şu soruyu sormak gerekir: Bireyler neden kendilerine yabancılaşır? Hangi noktada kendi benliklerinden uzaklaşmaya ihtiyaç duyarlar?

Kişi, toplumun dayattığı "mükemmel ebeveyn", "başarılı çalışan" ya da "kusursuz beden" gibi idealler uğruna çoğu zaman kendi değerlerini ve ihtiyaçlarını göz ardı ederek başka biri gibi yaşamaya başlayabilir. Çünkü bazen kabul görmek, anlaşılmaktan; beğenilmek ise kendisi olabilmekten daha önemli hâle gelir.

Engin Geçtan, Hayat adlı kitabında, anlaşılabilme umudunu yitiren insanların dünyayla ilişkilerini beğenilme üzerine kurma eğiliminde olduklarından söz eder. Bu durumu, bireyin farkında olmadan içine düştüğü güç bir tuzak olarak değerlendirir.

Elbette her bireyin anlaşılabilme umudunu yitirdiğini söylemek doğru değildir. Ancak kendi içsel çatışmalarını yaşayan bazı bireylerin, anlaşılma çabalarından zamanla vazgeçerek herkes tarafından beğenilebilecek bir benlik inşa etmeye yöneldiklerini söylemek mümkündür. Böylece kişi, anlaşılmak yerine beğenilmeyi; olduğu gibi kabul edilmek yerine herkes tarafından onaylanmayı arzulamaya başlar.

Hatta Karen Horney'ye göre kişi, gerçekte ne hissettiğine, neden hoşlandığına, neyi reddettiğine, neye inandığına tümüyle yabancılaşır. Bu yüzdendir ki ideal imgenin belki de en olumsuz tarafı, kişiyi benliğine bu derece yabancılaştırmasıdır.

Buna bakarak aslında bu kişilerin bunu bilinçli yapmadıklarını, hatta tam tersi, bir şeylere yetebilmek, yetişebilmek, hatta çoğu zaman başaran tarafta olmak istedikleri için yaptıklarını anlayabiliriz.

İdeal imgeye tutunan insanlardan ve ideal imgenin sahteliğinden bahseden Karen Horney bunu, "Bir amaca iyi niyetli şekilde dört kolla sarıldığını iddia eden biri, ayartma ile yüz yüze kaldığında bir haine dönüşür." şeklinde ifade eder.

Yani sahici ideal ve istekler bu kadar vazgeçilebilir değildir. Öyleyse orada sahici bir amaçtan bahsetmemiz mümkün değildir.

Bu yüzden ufak bir zorlukta ve ayartmayla haine dönüşen kişilerin başta sahici olduğunu iddia etmelerine kulak asmak bizi hayal kırıklığından öteye götürmez.

Sahici bir benlik için başkalarının değil, kendimizin olmak istediği kişi olmaya çalışmamızla gerçekleşir.

Nasıl biri olmak istediğimizi bulacağımız yer ise kendi ideallerimizdir ve ideallerimizi en iyi gösteren işaretçi ise olumsuz duygularımızdır.

Bazen yıllarca olmak istediğimiz kişiye dönüşmeye çalışırken, aslında kim olduğumuzu hiç sormayız. Başkalarının beklentilerini karşılamak, kabul görmek ve başarılı olmak uğruna kendimizden uzaklaşırız. Oysa insanın kendisiyle kurduğu ilişki, hayatı boyunca sürdüreceği en önemli ilişkilerden biridir. Belki de kendimize yeniden yaklaşmanın ilk adımı, başkalarının görmek istediği kişi olmayı bırakıp kendimize yeni bir ayna almaktır.

Çünkü başkalarının değil ama bizim kendimizi görme biçimimizin kim olduğumuz konusunda büyük belirleyiciliği vardır.

Kaynakça

• Geçtan, E. Hayat. Horney, K. İçsel Çatışmalarımız.