Kıskanma duygusu da diğer duygular (sevgi, korku vb.) gibi insan doğasında olan bir duygudur. Çocukluk döneminde genellikle yeni bir kardeşin dünyaya gözlerini açması ile büyük çocukta kıskançlık duygusu görülebilir. Bu bağlamda, kardeş rekabeti veya kardeş kıskançlığı, iki veya daha fazla çocuğa sahip olan ebeveynlerin yaşadığı önemli bir konu olmaktadır. Ebeveynler ve çocuk için aileye yeni katılacak bebeğin anlamı, açılacak olan yeni bir sayfanın habercisidir.
Bebek ile değişen düzene uyum sağlama süreci tüm aile bireyleri için bazı kaygıları da beraberinde getirir. Çocuklar için anne ve baba biricik ve tektir. Kendi dünyasının biriciği olduğu ve kendisine ait olduğuna inandığı annenin yeni bir kardeşin gelişi ile paylaşmak, kaybetmek üzerine algılayabilir.
Anne ve babalar, çocuklarının kardeşin dünyaya gelişine, bu durumu nasıl karşılayacağına ve bu süreçte kolaylaştırıcı olarak neler yapabileceklerine dair endişeleri olurken; kardeşi olacak çocuk ise kafa karışıklıklarıyla karşı karşıya kalabilir. Eve yeni gelen bebek ile ister istemez de olsa evin büyük çocuğuna olan ilgi, sevgi ve şefkat bölünebilir. Bu durumla birlikte, büyük kardeşte evin artık biriciği olamamanın verdiği öfke, üzüntü, anne ve babasına olan kızgınlık, eskisi gibi sevilmeyeceğine dair kaygı ve bunun gibi daha birçok duygu ve düşünceler oluşmaya başlar. Çocuklar için sevgi somut olarak sahip olma kavramı ile ilişkilidir.
Yetişkinler gibi düşünme, duygularını kontrol edebilme yetileri henüz olması gerektiği kadar gelişmediğinden, somut olaylar üzerinden her şeyi değerlendirir ve algılarlar. Bazı çocuklarda kardeşi doğduktan sonra onunla aşırı ilgilenir, her ihtiyacını karşılamak ister ve anneye yardımcı olmak için aşırı çabalar. Bu gibi çocuklar çoğunlukla kıskançlığını dışa vuramayan çocuklardır.
Dünyaya gelen bebek ile birlikte aslında ev içerisindeki dinamikler de değişir. Sürekli bakım ihtiyacı olan, anne ve babanın tüm zamanını alan, her aile bireyinin dikkatini çeken, hatta gelen misafirlerin de ilgisinin küçük bebekte olması ve ona hediyeler getirmesi, sürekli ondan söz etmesi, büyük çocuğun odak noktasından çıkması ile kardeşini rakip olarak algılaması doğal karşılanmalıdır.
Ebeveyn tutumu, kolaylaştırıcı olarak önemli bir faktör olarak karşımıza çıkar; gebelik sürecinde annenin çocukla yeni bir kardeşin dünyaya geleceği bilgisini paylaşması, bu bilgiyi çocuğun önceden sahip olması kıymetlidir. Bu bağlamda aslında çocuklara gebelik haberinin ne zaman verileceğine bakıldığında annenin karnının büyümeye başladığı ve artık çocuk için de anlamlandırabileceği bir noktaya gelmesi ile birlikte paylaşılabilir.
İki kardeş arasındaki yaş farkı, kardeş rekabetinde göz önüne alınması gereken bir nokta olmaktadır. Büyük çocukla yeni dünyaya gelen kardeş arasındaki yaş farkı ne kadar az olursa, büyük çocuk o kadar zorlanabilir.
Bebek dünyaya gelmeden önce büyük çocuğun gelişim sürecindeki tuvalet alışkanlığı, yatakta uyuma, oda değişimi, yuvaya başlama gibi değişimlerin tamamlanmış olması kıymetlidir. Eve gelen kardeş ile birlikte başka bir değişim içerisine girecek olan büyük çocuk için aynı zamanda oluşacak değişikliklerin minimuma indirilmesi destekleyici bir faktör olacaktır.
İlerleyen yaşlarda kardeşler arasında oluşabilecek tartışmalar ebeveynleri zorlayabilir, ancak problemleri olabildiğince kendi aralarında çözmeleri için desteklenmeleri; ebeveynlerin kendilerini taraf tutarken bulmamaları ya da hakem pozisyonunda kalmaları açısından ve çocukların kendi gelişimsel süreçleri açısından da önemlidir.
Kardeş kıskançlığı bazı çocuklarda kardeşi taklit etme; çocuksu tavırlar, biberonla beslenmeyi istemek, emzik istemek/denemek, bez bağlatmayı istemek ya da anne-baba yanında uyumayı istemek gibi davranışlarla da gözlemlenebilir. Bu gibi yaşanabilecek tutum ve davranışlara istinaden ebeveyn tutumu, büyük çocukların kıskanma duygusu üzerine etkisini belirler.
Bazı önemli noktalara yer verecek olursak:
-
Kardeşin dünyaya geleceği büyük çocuğa önceden haber verilmeli, ancak bu konunun üzerinde fazla durulmadan, zorla çocuğa bu bilgi kabul ettirilmeden açık ve sade bir şekilde söylenebilir.
-
Dünyaya gelecek bebek ile ilgili büyük çocuğa söylenecek sözler seçilmeli, abartıdan ve gerçekten uzak olmamalıdır.
-
Eve yeni bir üyenin katılacak olması ile büyük çocuğa dair anne babanın duygularının, düşüncelerinin değişmeyeceği hissettirilmesi önemlidir.
-
Büyük çocuğun kardeşe dair olumsuz duygu ve düşüncelerini ifade ediyor olmasını anlayışla karşılamak ve desteklemek, reddetmemek kıymetlidir.
-
Kardeş doğumu sırasında veya sonrasında büyük çocuğu yuvaya vermenin çocukta ortaya çıkarabilecek olumsuzluklara karşı, doğumdan önce ya da doğumdan bir süre sonra yeni düzene alışılınca yuvaya göndermek daha faydalı olacaktır.
Gelen her yeni değişim, beraberinde yenilikleri ve kaygıları da getirir. Anne ve babalar bu yenilikleri anlamlandırmaya çalışırken, büyük çocuk da yardım ve destek beklemektedir.
