Yapay Zekâ ve Kimlik: Benliği Olmayan Bir Varlığın Kimliği Olabilir mi?

Yapay Zeka Çağında Kimliğin Yeniden Tanımlanması

Bir insanı tanımak için onun iç dünyasına erişmemiz gerekir mi? Yoksa düşüncelerindeki süreklilik, davranışlarındaki tutarlılık ve olaylara verdiği tepkiler, o kişinin kimliğini tanımlamak için yeterli midir?

Gündelik yaşamda insanları çoğunlukla gözlemlediğimiz davranışlarından hareketle tanımlarız. Birinin sakin, diğerinin sorgulayıcı, bir başkasının ise mesafeli olduğunu söyleriz. Zaman içerisinde tekrarlanan bu özellikler, zihnimizde o kişiye ilişkin bir izlenim oluşturur. Onu tanıdığımızı düşünür, nasıl davranacağını tahmin eder ve bu öngörüler üzerinden kişiliğine dair çıkarımlarda bulunuruz.

Peki, benzer bir tutarlılığı bir yapay zekada gözlemlediğimizde ne olur?

Bir yapay zekanın kendine özgü bir anlatım biçimi, olayları değerlendirme yöntemi ve iletişim tarzı varsa ona bir kimlik atfedebilir miyiz? Üstelik bu özellikler zaman içerisinde belirli bir süreklilik gösteriyorsa, karşımızdaki sistemi yalnızca bir teknoloji olarak değerlendirmek ne kadar mümkün olur?

Daha da önemlisi, bir kimliğin var olabilmesi için onu deneyimleyen bir benliğin bulunması zorunlu mudur?

Bu soruyu yanıtlayabilmek için öncelikle benlik ve kimlik kavramları arasındaki ayrımı ele almak gerekir. Psikoloji literatüründe birbiriyle yakından ilişkili olan bu iki kavram, aynı olguyu ifade etmez. Benlik, bireyin kendisine ilişkin algılarını, düşüncelerini ve deneyimlerini kapsayan çok boyutlu bir yapıyken kimlik; kişinin kendisini nasıl tanımladığı, geçmişiyle nasıl bir süreklilik kurduğu ve sosyal dünyada nasıl konumlandığıyla ilişkilidir.

Bu yaklaşımlardan hareketle kimliğin yalnızca dışarıdan gözlemlenen davranışlarla açıklanamayacağı söylenebilir. İnsanın kimliği, yaşantıları, ilişkileri, belleği ve kendisine ilişkin oluşturduğu anlamlarla şekillenir.

Bir yapay zeka kendisi hakkında açıklamalar yapabilir, önceki ifadeleriyle tutarlılık gösterebilir ve belirli bir iletişim tarzını sürdürebilir. Ancak bu özellikler, onun kendisini öznel olarak deneyimlediğinin kanıtı değildir. Burada üzerinde durulması gereken nokta, bir kimliğe sahip olmak ile kimlik izlenimi oluşturmanın aynı şey olup olmadığıdır.

İnsan Zihni Neden Yapay Zekaya Kimlik Atfeder?

İnsan zihni, karşılaştığı dünyayı anlamlandırmaya çalışırken yalnızca gözlem yapmakla yetinmez; gözlemlediği davranışların ardında niyetler, duygular ve kişilik özellikleri arar. Bu eğilim, sosyal psikolojide antropomorfizm kavramıyla açıklanabilir.

Antropomorfizm, insan dışındaki varlıklara insanlara özgü zihinsel, duygusal veya davranışsal özellikler atfetme eğilimidir. Epley, Waytz ve Cacioppo'nun (2007) geliştirdiği üç faktörlü yaklaşım, bu eğilimi insanlara ilişkin bilgilerin kullanılması, sosyal bağlantı kurma ihtiyacı ve çevreyi anlama ya da öngörme motivasyonuyla ilişkilendirir.

İnsanlar bir varlığa yalnızca görünüşünden dolayı değil, davranışlarından hareketle de insani özellikler yükleyebilir. Örneğin bir yapay zekanın sabırlı yanıtlar vermesi, konuşmanın bağlamını takip etmesi veya belirli bir anlatım biçimini sürdürmesi, kullanıcı tarafından onun karakterine ait özellikler olarak yorumlanabilir.

Burada dikkat çekici olan, bu algının oluşabilmesi için yapay zekanın gerçekten duygu deneyimlediğinin gösterilmesinin gerekmemesidir. İnsan zihni, karşısındaki sistemin nasıl çalıştığını tam olarak bilmese bile onun davranışlarında bir düzen ve süreklilik fark ederek bir kişilik izlenimi geliştirebilir.

Özellikle tekrarlanan etkileşimlerde bu izlenim daha belirgin hâle gelebilir. Kullanıcı, yapay zekanın hangi sorulara nasıl yaklaşacağını tahmin etmeye başladığında onu kendine özgü özellikleri bulunan bir iletişim ortağı olarak değerlendirebilir. Böylece başlangıçta yalnızca teknolojik bir araç olarak görülen sistem, zihinsel düzeyde tanınabilir bir karakter kazanabilir.

Benlik Olmadan Kimlik Mümkün mü?

Bu sorunun yanıtı, kimliği hangi ölçütler üzerinden tanımladığımıza bağlıdır.

Kimliği öznel farkındalık, kişisel yaşantılar ve bireyin kendisini bir özne olarak deneyimlemesi üzerinden ele aldığımızda, günümüz yapay zeka sistemlerinin bu anlamda bir kimliğe sahip olduğunu söylemek için yeterli bilimsel kanıt bulunmamaktadır.

Ancak kimliği davranışsal tutarlılık, iletişim biçimi ve başkaları tarafından tanınabilir olma üzerinden değerlendirdiğimizde, yapay zekaya atfedilen işlevsel bir kimlikten söz etmek mümkün hâle gelir.

Burada belirleyici olan ayrım, kimlik sergilemek ile kimliği deneyimlemek arasındadır. Birincisi dışarıdan gözlemlenebilirken ikincisi öznel deneyim ve bilinç gibi henüz yapay zeka açısından kesin biçimde açıklığa kavuşmamış tartışmaları beraberinde getirir.

Yapay zekanın gelişimi, yalnızca teknolojik olanakları genişletmekle kalmıyor; insanı anlamlandırmak için kullandığımız psikolojik kavramların sınırlarını da sorgulamamıza neden oluyor. Bugüne kadar büyük ölçüde insan deneyimi üzerinden ele aldığımız kimlik kavramı, artık insan dışı sistemlerle kurduğumuz etkileşimler açısından da tartışılmaya başlanıyor.

Belki de burada asıl mesele, yapay zekanın insana ne kadar benzediği değildir. Asıl mesele, insanın bir varlığı tanımlarken hangi özellikleri kimliğin göstergesi olarak kabul ettiğidir.

Bir varlığı tanımak, onun iç dünyasını bilmek anlamına gelmeyebilir. Bazen onu tanıdığımızı düşünmemiz için davranışlarında belirli bir süreklilik ve öngörülebilirlik bulmamız yeterlidir. Ancak tanınabilir olmak ile kendisinin farkında olmak arasında önemli bir ayrım vardır.

Yapay zeka, bu ayrımı daha görünür hâle getirirken kimliğin yalnızca sahip olunan bir özellik mi, yoksa başkalarıyla kurulan etkileşimler içerisinde atfedilen bir anlam mı olduğu sorusunu da gündeme taşımaktadır.

Çünkü bazen bir kimliği keşfettiğimizi düşünürken, aslında onu kendi zihnimizde inşa ediyor olabiliriz.

Kaynakça

• Epley, N., Waytz, A., & Cacioppo, J. T. (2007). On seeing human: A three-factor theory of anthropomorphism. Psychological Review, 114(4), 864–886.