Hatalı Şifrede Israr Etmek: Kendi Zihnimizin Kilit Ekranı
Parmaklarımız klavyenin tuşlarında hızla geziniyor; her gün yeni bir platforma, yeni bir sisteme kaydoluyoruz. Hepsinin kuralı farklı: En az bir büyük harf, bir rakam, özel bir karakter... Ama insan zihni, konfor alanından sapmamak için o en iyi bildiği, yıllar önce kurduğu tek bir eski şifreyi yeni hayatın tüm kapılarına girmeye zorlar. Ekranda o sert uyarı belirir: "Hatalı şifre." Oysa biz inatla aynı karakterleri tekrar tekrar yazmaya, sistemi zorlamaya devam ediyoruz.
Bugün bu sayfada birlikte sormak istediğim soru tam olarak burada saklı: Zihnimiz sürekli güncellenen bir dünyada yaşarken, biz neden hâlâ geçmişin eski sürümlerinde takılı kalıyoruz? Hiç düşündün mü, en son ne zaman bir çıkmazın içinde durup "Ben şu an gerçekten bu ana mı tepki veriyorum?" diye sordun kendine?
Geçenlerde yakın bir arkadaşımla kahve içerken koyu bir sohbete dalmıştık; o an fark ettim ki aslında hepimiz hayatın farklı alanlarında benzer kilitlerin önünde aynı hatayı tekrarlayıp duruyoruz. Mesela iş yerinde ya da okulda biri bize ufak bir eleştiri yönelttiğinde, bugünün yetişkin haliyle sakinçe dinlemek yerine, anında çocukluktan kalma o savunma zırhına bürünüveriyoruz. Bir başka gün evde planlarımız altüst olduğunda ya da ufak bir belirsizlikle karşılaştığımızda, dünyamız yıkılmış gibi içimize kapanıyor, tüm iletişimi kesiyoruz. Sanki yıllar önceki o kırılgan anları, o çaresizlikleri bugün yeniden yaşıyormuşuz gibi... Sence de bu, kapısı kilitli yepyeni bir odaya, çocukluktan kalma paslı bir evin anahtarıyla girmeye çalışmak ya da bozuk bir radyoda hep aynı cızırtılı şarkıyı aramaya devam etmek gibi değil mi?
Peki bunun sebebi ne? Geçenlerde derste Karen Horney’in kişilik kuramını işlerken kafamda tuğlalar yerine oturdu resmen. Hoca anlatırken fark ettim ki, çocukken o güvensizlikle baş etmek için bulduğumuz yöntemler aslında hep aynı üç kapıya çıkıyor: Ya insanlara doğru koşup onay arıyoruz (boyun eğiyoruz), ya onlara karşı savunmaya geçip dikleniyoruz (saldırıyoruz), ya da her şeyi bırakıp kafamızı alıp uzaklaşıyoruz (kabuğumuza çekiliyoruz).
Hayatın orta yerinde aniden bir kriz çıktığında da zihnimiz hiç düşünmeden o en iyi bildiği eski patikaya kaçıveriyor. Biri bizi biraz köşeye sıkıştırdığı an hemen savunmaya geçmek ya da tamamen kabuğa çekilmek tam da bu yüzden. Yeni bir baş etme yolu aramak beyne ağır geliyor, zahmetli geliyor çünkü. O yüzden hayat ekranımıza bas bas "hatalı şifre" yazsa bile, biz inatla o eski refleksimizi daha da sert zorlamaya devam ediyoruz.
İşin çözümü ise aslında karmaşık değil: Psikolojik esneklik dediğimiz şey, tam da o "şifremi unuttum" butonuna basabilme cesaretinden ibaret. Eski parolanın artık hiçbir işe yaramadığını kabul etmek, yeni ve bugüne ait bir zihinsel kod üretmenin ilk adımı. Hayatın her alanı hızla güncellenirken, zihnimizin kapılarını hâlâ o eski travmaların ya da çocukluk ezberlerinin şifreleriyle koruyabilir miyiz gerçekten? Bence esnekliği uygulamak istemek en önemli adım.
Unutmayalım ki hayat tek bir sistemden ibaret değil; her ilişki, her deneyim kendine özgü bir dil istiyor. İstediğin yerde değilsin diye olduğun yeri hırpalamana gerek yok oysa. Kendi ruhumuzun kapılarına özenle yeni parolalar üretirken; karşımızdakinin de kendi eski ezberleriyle boğuştuğunu fark edip onların da şifrelerine biraz esneklik ve şefkatle yaklaşabilmek gerekiyor. Şimdi sona küçük bir zihin egzersizi bırakmak istiyorum: Bugün gün içinde herhangi bir şeye öfkelendiğinde, darıldığında ya da aniden kabuğuna çekildiğinde bir saniye dur. Derin bir nefes al ve kendine şunu sor: "Şu an parmaklarım hangi eski şifreyi tuşluyor?" Bulduğunda o eski şifreye teşekkür et ve yavaşça "şifremi unuttum" butonuna basıp bugüne ait yeni bir kapı arala kendine. Unutmayalım ki insan olmak, kusursuz bir sisteme sahip olmak demek değil; aksine her gün bozulduğunu sandığımız yanlarımızı sevgiyle onarmaya çalışmaktır. Belki de asıl maharet, her hata verdiğimizde sistemi suçlamak yerine, o kilit ekranının önünde durup kendimize biraz zaman tanımakta saklıdır. Hayatın o karmaşık ve yorucu temposu içinde kaybolduğunda, kendi iç sesine kulak vermeyi unutma. Çünkü sen her defasında, o eski ve yıpranmış ezberlerden çok daha fazlasısın. Bugün kendine vereceğin en büyük hediye, kendi zihnine karşı biraz daha anlayışlı ve şefkatli olabilmek olsun. Bırak geçmişin şifreleri geçmişte kalsın; bugünün anahtarı yalnızca senin ellerinde. Hadi, derin bir nefes al ve zihnini bugüne, taze bir başlangıca aç. Zihnimizdeki o eski haritaları katlayıp yepyeni yolları birlikte keşfetmek çok keyifliydi; buraya kadar eşlik ettiğin için çok teşekkür ederim, diğer yazıda görüşürüz! :)
