3-6 yaş aralığı, erken çocuklukta benlik gelişiminin belirgin bir biçimde hız kazandığı gelişim evresidir. Bu dönem çocuklarında hayır kelimesi sık sık duyulur. Çocuklar oyuncak paylaşımında, anneden ayrılma sürecinde, kurallara uymada “hayır” kelimesini tekrar eder. Bu durum ebeveynlerde ve öğretmenlerde çocuğun karşı gelmesi, inatçılık etmesi, sınır zorlaması ya da anlamama olarak yorumlanabilmektedir. Çocuğun “hayır” ile anlatmak istediklerine hangi duygusal bağlamda ve ne zaman kullandığına bakarsak çok daha derin anlamlar taşıdığını görürüz.
Neden 3-6 Yaşta Daha Sık Duyuyoruz?
Bu yaş aralığında çocukların dil ve iletişim becerileri gelişir, kelime dağarcığı artar ve çocuk neden-sonuç ilişkisi kurmaya başlar. Çocuklar dünyayı anlamak ve kendi benliklerini fark etmek için çevresel tepkiyle beraber tercihler yapmaya başlar (Piaget,1952).
Özbenlik ve Hayır Diyebilme
Özbenlik (kendilik algısı), bireyin kendi özellikleri, yeterlilikleri ve değerine ilişkin oluşturduğu bilişsel ve duygusal değerlendirmelerin bütünüdür (Harter, 2012). Çocuklar benliklerini oluşturmak için hem soru sorarak hem de çevrelerindeki kişilerin onları nasıl aynaladığına bakarak kendileri hakkında bilgi toplarlar. Bilgiyi şu 4 sorudan yola çıkarak toplarlar; ben nasıl biriyim? Değerli miyim? Başarabilir miyim? Seviliyor muyum? Bu soruların cevapları çocuğun benlik algısının temelini oluşturur (Şenol & Karaca, 2020). Benlik arayışında ve gelişim sürecinde “hayır” kelimesini duymak beklenen bir durumdur. Bu durumda çocuk hayır derken ne anlatmak istiyordur?
Ayrışma Hayır’ı
Bakım verenimin dışında bir ben var, ben ayrı bir bireyim. Bu şekilde çocuk ayrışma ve bireyselliğe ilk adımını atmıştır (Mahler, Pine & Bergaman, 1975). Bunu çocuklara beraber şunu yapalım mı diye sorduğumuzda hayır yapmayalım dediğinde gözlemleyebiliyoruz.
Sınır Farkındalığı Hayır’ı
“Bu oyuncakla oynamak istemiyorum”. Çocuk kendi ihtiyaçlarını, duygularını ve fiziksel sınırını fark etmeye başlar. Bu durum benlik sınırlarının gelişimiyle ilişkilidir (Kernberg, 1976). Hayır’ı şu an bu oyuncağa ihtiyacım yok olarak kullanır.
İrade Gelişimi Hayır’ı
“Turuncu bardakta suyu içeceğim” çocuklar seçim yapmak ister ve seçim yapmaya ihtiyaç duyar. Kendi kararlarını kendileri vermek isterler ve bu istek benliğin güçlenmesine işaret eder (Erikson, 1963).
Güveni Test Etmek için Hayır
“Hayır” desem de sevilecek miyim? çocuklar ilişkinin sürekliliğini sınayabilir.
İfade Yetersizliği Hayır’ı
Bazen de “hayır” kendilerini ifade edemedikleri için şu an bilmiyorum, ne hissettiğimi ifade edemiyorum anlamına gelebilir.
Hayır Demenin Bir Diğer Psikodinamiği de Çocuğun Bakım Verenle İlişkisidir
3-6 yaş döneminde “hayır” kelimesinin gelişimsel seyri, bakım verenin tutumuyla yakından ilişkilidir.
Bakım veren çocuğuyla “benim seninle okula gelmemi istiyorsun ama ben seninle okula gelemem bu yüzden üzgünsün ve ağlıyorsun, benim okul sürecim bitti şimdi okul sırası sende” olarak çocuğun duygusunu anladığını, ona neden eşlik edemediğini sakin net ve tutarlı bir şekilde ifade ettiğinde çocuk sınırı öğrenecek ve ilişkilerini güvenle yürütecektir. Bu çocuklar hayır kelimesini sınır koyarken kullanacak ve ilişkide terk edilme gibi problem hissetmeyecektir.
Bakım veren çocuğuyla “sana bu oyuncağı almayacağım diyerek ertesi gün çok ağladığı için oyuncağı aldığında” tutarsız davranarak ve bazen kural koyup bazen kuralı yok saydığında, çocukta ağladığımda istediğimi yaptırabilirim düşüncesi oluşturulacaktır. Bu çocuklar hayır kelimesini ilişkilerini test etmek, sürekli güvenme isteği ve karşı çıkmak için kullanacaktır.
Bakım veren çocuğuyla “çocuk köpekten korktuğunu söylediğinde ebeveynin büyüdün hala korkuyorsun, korkacak ne var” diyerek duygusuna alan açmadığında ve yanında olduğunu hissettirmeyerek mesafe koyduğunda, çocuk ihtiyaçlarını dile getirmemeyi ve kendi kendine yeteceğini öğrenir. Bu çocuklar hayır kelimesini duygusal mesafe için kullanacaktır.
Bakım veren çocuğuyla “yemeğini bitirmediğinde bugün toksun kalkabilirsin, yarın bitirmeden kalktığında yemeğini yemezsen oyun oynayamazsın, ertesi gün bitirmediğinde zaten çok yorgunum bir de seninle uğraşıyorum” her gün aynı duruma farklı tepkiler verilirse, çocuk öngörülemez tepkilerle karşılaşır ve çocuk neyle karşılaşacağını bilemez. Çocukta güvendiğim kişi bazen beni korkutabilir düşüncesi gelişir. Bu çocuklar hayır kelimesini kendilerini korumak ve karar vermek için kullanacaktır.
“Hayır” tek bir kelime olmasına rağmen birçok psikodinamik anlam taşımaktadır. Çocukların bu kelimeyi hangi bağlamda kullandığını fark etmek ve altında yatan ihtiyacı görebilmek gelişimsel açıdan belirleyicidir. Çocuk “hayır” kelimesini sınır koymak için kullanıyorsa sınırına alan tanımak, kendini ifade edemediği için kullanıyorsa duygu ve ihtiyaçlarını söze dökmesine yardımcı olmak, duygusal kaçınma ya da yoksunluk nedeniyle kullanıyorsa bu durumu fark ederek yönlendirmek sağlıklı benlik gelişimi temel adımlarıdır.
KAYNAKÇA
-
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
-
Erikson, E. H. (1963). Childhood and society (2nd ed.). W. W. Norton.
-
Harter, S. (2012). The construction of the self: Developmental and sociocultural foundations (2nd ed.). Guilford Press.
-
Kernberg, O. F. (1976). Object relations theory and clinical psychoanalysis. Jason Aronson.
-
Mahler, M. S., Pine, F., & Bergman, A. (1975). The psychological birth of the human infant: Symbiosis and individuation. Basic Books.
-
Piaget, J. (1962). Play, dreams and imitation in childhood. W. W. Norton.
-
Şenol, F. B., & Karaca, N. H. (2020). Okul öncesi dönem çocuklarının benlik kavramı ve ebeveyn tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (54), 1–19. https://doi.org/10.21764/mauefd.606614
