Katarsis Nedir? Duyguları Boşaltmanın Psikolojisi

Katarsis nedir?

Katarsis, en yalın haliyle, yoğun bir duygunun ifade edilmesiyle yaşanan hafifleme, arınma ya da rahatlama hissidir. İnsan bazen uzun süre tuttuğu üzüntüyü, öfkeyi, korkuyu ya da kırgınlığı dile getirdiğinde “içim boşaldı” der. Bu deneyim, psikolojide katarsis diye anılır. Kavramın kökeni çok eskidir; Aristoteles, Poetika adlı eserinde tragedyanın seyircide acıma ve korku duyguları yoluyla bir katarsis yaratabileceğini söyler.

Psikoloji içinde katarsis, uzun süre “duygu boşalması” fikriyle birlikte düşünülmüştür. Ancak bu kavramı yalnızca “içindekini atmak” diye okumak eksik olur. Çünkü bazen kişi gerçekten hafifler, bazen de kısa süreli rahatlamaya rağmen sorun yerinde kalır. Bu nedenle katarsis, tek başına bir çözüm değil; duygunun görünür hale gelmesiyle başlayan bir süreçtir. Asıl fark yaratan şey, duygunun nedenini fark etmek ve onu nasıl yöneteceğini öğrenmektir.

Günlük hayattan örnekler

Katarsis günlük yaşamda çok sık karşımıza çıkar. Uzun süredir kırıldığı bir arkadaşıyla açık açık konuşan biri, konuşma bittikten sonra beklenmedik bir rahatlama hissedebilir. Ya da duygusal bir film izlerken ağlayan kişi, filmin sonunda “hafifledim” diyebilir. Buradaki önemli nokta, duygunun içeride sıkışık kalmaması ve dışarıya bir yol bulmasıdır. İfade, bazen tek başına bile yükü azaltabilir.

Bir başka örnek, işten sonra spor yapmak ya da yürüyüşe çıkmaktır. Gün içinde biriken gerginlik, beden hareket edince azalmış gibi hissedilebilir. Benzer biçimde biri günlük tutarak, şarkı söyleyerek ya da güvendiği biriyle konuşarak içini döktüğünde de katarsise benzer bir deneyim yaşayabilir. Fakat herkes için sonuç aynı olmaz. Bazı insanlar duyguyu ifade edince sakinleşirken, bazıları aynı davranıştan sonra daha da yoğun hissedebilir. Bu yüzden katarsis kişiye ve bağlama göre değişir.

Neden olur?

Katarsisin arkasında birkaç psikolojik süreç vardır. İlk olarak, duyguyu adlandırmak belirsizliği azaltır. İnsan bazen ne hissettiğini net olarak bilmez; bu belirsizlik de rahatsız edicidir. “Kırgın mıyım, öfkeli miyim, yoksa üzgün müyüm?” sorusuna yanıt bulmak bile rahatlatıcı olabilir. Duygunun ismini koymak, zihnin onu daha yönetilebilir bir hale getirmesine yardımcı olur.

İkinci olarak, katarsis sosyal bir deneyim olabilir. Anlaşılmak, yargılanmamak ve dinlenmek insanı hafifletebilir. Üçüncü olarak, yoğun duygular bedende gerilim yaratır; kaslar sıkılır, nefes yüzeyselleşir, zihin sürekli aynı düşünceye döner. Güvenli bir ifade alanı oluştuğunda bu uyarılma azalabilir. Ama burada önemli bir ayrım vardır: rahatlama, her zaman değişim demek değildir. Yalnızca “boşaldım” hissi, altında yatan sorunu otomatik olarak çözmez.

Psikoloji tarihinde katarsis özellikle psikanaliz geleneğinde önemli bir yer tutmuştur. Breuer ve Freud’un Studies on Hysteria adlı çalışmasında, bastırılmış duyguların ifade edilmesinin belirtileri hafifletebileceği düşünülür. Ancak günümüzde bu görüş daha temkinli ele alınır. Modern psikoloji, duygunun dışa vurulmasının bazen yararlı olabileceğini kabul eder; fakat kalıcı değişim için düşünce, davranış, ilişki biçimi ve çevresel etkenlerin de ele alınması gerektiğini vurgular.

Nasıl fark edilir ve başa çıkılır?

Katarsisi fark etmenin en kolay yolu, duygudan sonra gelen değişimleri izlemektir. Konuştuktan, ağladıktan, yazdıktan ya da yaratıcı bir şey yaptıktan sonra omuzlarda gevşeme, nefeste rahatlama, zihindeki baskıda azalma oluyorsa bu bir katarsis deneyimi olabilir. Kişi bazen daha sakin, bazen de yorgun ama hafiflemiş hisseder. Bu, duygunun işlenmeye başladığını gösterir.

Başa çıkmak için en yararlı adım, katarsisi sadece “deşarj” gibi görmemektir. Kendinize şu soruları sormak işe yarayabilir: “Ne hissediyorum?”, “Bu duygu neyle bağlantılı?”, “Şu an gerçekten anlıyor muyum, yoksa sadece boşalıyor muyum?” Duyguyu yazmak, güvenilir biriyle konuşmak, sanatla ifade etmek ya da düşünmek için kısa bir ara vermek işe yarayabilir. Bunlar, duygunun sadece dışarı çıkmasına değil, düzenlenmesine de yardım eder.

Özellikle öfke konusunda dikkatli olmak gerekir. Yüksek sesle bağırmak, kırıp dökmek ya da duyguyu kontrolsüz biçimde boşaltmak herkes için rahatlatıcı değildir; bazen öfkeyi daha da büyütebilir. Daha güvenli yollar seçmek daha yararlıdır: kısa yürüyüş, nefes düzenleme, yazma, konuşmayı ertelenmeden ama sakin bir zamanda yapmak gibi. Eğer duygular günlük yaşamı belirgin biçimde zorluyorsa, bir ruh sağlığı uzmanından destek almak iyi bir adım olabilir.

Benzer ve karıştırılan kavramlar

Katarsis en sık bastırma ile karıştırılır. Bastırma, duyguyu geri itme ya da görmezden gelme eğilimidir; katarsis ise duygunun dışa vurulmasıyla ortaya çıkan hafifleme deneyimidir. İkisi zıt gibi görünse de aynı kişi içinde ardışık biçimde yaşanabilir: önce duygu bastırılır, sonra bir tetikleyiciyle dışarı çıkar.

Bir diğer karışan kavram duygu düzenlemedir. Duygu düzenleme, duygunun şiddetini, süresini ve ifadesini yönetmeyi kapsar; katarsis ise bunun yalnızca bir parçası olabilir. Ayrıca deşarj ve rahatlama da katarsisle aynı şey değildir. Deşarj, enerjinin boşalmasını; rahatlama ise gerilimin azalmasını anlatır. Katarsiste bunlar olabilir ama şart değildir. Yani her rahatlama katarsis, her katarsis de kalıcı iyileşme değildir.

Katarsis, kendini açma ve anlatı ile de yakından ilişkilidir. Birine içini dökmek davranıştır; katarsis ise bu davranışın ardından gelen içsel hafifleme deneyimidir. Kısacası kavram, konuşmanın ya da ağlamanın kendisini değil, bunların kişide yarattığı duygusal değişimi anlatır. Bu yüzden katarsisi anlamak, duyguyu sadece dışa vurmak değil, onu fark edip işlemenin yollarını da düşünmek demektir.

Psychology Times yazarlarından

• Susturulan Dünyada Bir Katarsis: Müziğin İyileştirici Gücü ve Music of the Heart
• Kağıt Üzerindeki Katarsis: Elinizdeki Kalem, İçinizdeki Terapist (Klinik Psikoloji)
• Yaşamın Katarsisi Duygular

Kaynaklar

• Aristoteles. Poetika.
• American Psychological Association. APA Dictionary of Psychology: “catharsis”.
• Breuer, J., & Freud, S. (1895). Studies on Hysteria.