Alarmın Sesi ve Yeniden Çalacağı Korkusu: Panik Atak ile Panik Bozukluğu Anlamak
Alarmın Sesi ve Yeniden Çalacağı Korkusu: Panik Atak ile Panik Bozukluğu Anlamak
Bir evde oturduğunuzu düşünün. Her şey olağan akışındadır. Belki kitap okuyorsunuz, belki pencerenin önünde dışarıyı izliyorsunuz. Sonra birden yangın alarmı çalmaya başlıyor. Ses o kadar yüksek ki elinizdeki kitabı, odanın sıcaklığını ve birkaç saniye önce düşündüğünüz şeyi unutuyorsunuz. Bütün dikkatiniz tek bir soruya yöneliyor: “Tehlike nerede?”
Panik atağı, ortada belirgin bir tehlike bulunmadığı hâlde bedenin alarm sisteminin aniden devreye girmesine benzetebiliriz. Kalp hızlanabilir, nefes almak zorlaşmış gibi hissedilebilir, eller titreyebilir, baş dönebilir. Kişi, bedeninde olanların kontrolünü kaybettiğini veya kötü bir şeyin gerçekleşmek üzere olduğunu düşünebilir. Yoğun korku ve bedensel belirtiler dakikalar içinde zirveye ulaşabilir.
Bu deneyimde alarmın sesi gerçektir. Kişinin hissettiği korku da öyledir. Çevredeki insanlar tehlike görmüyor olabilir; fakat bu, içeride yaşanan sarsıntıyı küçültmez. Dışarıdan sessiz görünen bir bedenin içinde, bütün kapılar aynı anda çarpıyor gibi hissedilebilir.
Panik atağın zorlayıcı taraflarından biri de budur: İnsan bazen kendi bedeni içinde hazırlıksız yakalanır. Her zaman güvenle bastığı zemin, bir anlığına hareket ediyormuş gibi gelir.
Birden kabaran deniz
Panik atağı büyük bir dalga olarak da düşünebiliriz. Deniz sakinken veya zaten biraz hareketliyken bir dalga yükselir. Kişi o sırada yalnızca dalgayı görür. Kıyı, ufuk ve çevresindeki diğer ayrıntılar geri planda kalır.
Dalganın içinde zamanın ölçüsü değişmiş gibi olabilir. Birkaç dakika çok uzun hissedilebilir. “Ya böyle kalırsam?” düşüncesi, yaşanan ana geleceğin korkusunu da ekler.
Panik belirtileri yükseldikten sonra azalır; ancak dalga çekildiğinde deniz hemen eski hâline dönmüş gibi hissedilmeyebilir. Bedende yorgunluk, zihinde ise yaşananların etkisi kalabilir. İnsan kendisine dönüp “Az önce ne oldu?” diye sorabilir. Bir sonraki sıradan kalp atışı bile artık eskisi kadar sıradan gelmeyebilir.
Burada panik atak ile panik bozukluk arasındaki farkı anlatan ikinci bir hikâye başlar: Dalganın kendisi ve dalganın yeniden geleceği beklentisi.
Dalga geçer, gözler denizde kalır
Büyük bir dalgayla karşılaşmış birini düşünün. Dalgadan sonra kıyıya çıkmıştır, ayaklarının altında yeniden sağlam bir zemin vardır. Fakat gözleri hâlâ denizdedir. Suyun her hareketini izler, rüzgârın yönünü kontrol eder, uzaklardaki köpükleri tehlike işareti gibi görür.
Henüz yeni bir dalga gelmemiştir. Yine de kişi kendisini rahat bırakamaz.
Panik bozukluk deneyiminde tekrarlayan beklenmedik ataklarla birlikte, yeniden atak yaşama ihtimaline yönelik kaygı ve bunun günlük yaşama yansıyan etkileri öne çıkar. İnsan yalnızca yaşadığı korkuyla değil, aynı korkunun tekrar gelebileceği düşüncesiyle de meşgul olabilir.
Panik atak, alarmın çaldığı an gibidir. Panik bozuklukta ise alarm sustuğunda da kulağın onda kalması, hayatın giderek bu bekleyişe göre şekillenmesi söz konusu olabilir.
Biri “Şu anda bana ne oluyor?” sorusunu öne çıkarırken diğeri gündelik hayatın içine “Ya yeniden olursa?” sorusunu yerleştirebilir.
Bu yüzden bazen en yorucu şey, korkunun yaşandığı birkaç dakika kadar, o dakikaların geri gelmesini beklemektir. Bekleyişin belirli bir saati yoktur. Kahvaltıya, yolculuğa, arkadaşlarla yapılan bir konuşmaya eşlik edebilir.
Bedenin sesini sonuna kadar açmak
Sessiz bir odada duvar saatinin sesine odaklandığınızı düşünün. Başlangıçta fark etmediğiniz tik taklar, dinlemeye başladıkça büyür. Bir süre sonra odada yalnızca o ses varmış gibi gelir.
Bedene yönelen yoğun dikkat de buna benzeyebilir. İnsan kalbini, nefesini ve dengesini izlemeye başladığında, daha önce arka planda kalan duyumlar öne çıkabilir. Bu duyumlar tehlikenin işareti olarak yorumlandığında korku artabilir; korku arttıkça bedenin verdiği tepkiler daha belirgin hâle gelebilir.
Böylece kişi bir yandan kendisini kontrol ederek rahatlamaya çalışırken diğer yandan her kontrolde yeni bir endişeyle karşılaşabilir.
“Kalbim biraz hızlı mı?”
“Nefesim yeterli mi?”
“Başım gerçekten dönüyor mu?”
Bu soruların her biri, alarm panelindeki küçük bir ışığa bakmak gibidir. Kişi ışığın yanıp yanmadığını kontrol ederken odanın geri kalanını görmesi zorlaşabilir.
Kendi bedeni, içinde yaşadığı tanıdık bir evken sürekli kontrol edilmesi gereken bir binaya dönüşmüş gibi hissedilebilir.
Korkunun çizdiği harita
Bir şehir haritası hayal edin. Haritada sevdiğiniz bir kafe, arkadaşınızın evi, iş yeriniz, sahil yolu ve her gün kullandığınız otobüs güzergâhı var.
Sonra bu haritanın bazı noktalarına küçük soru işaretleri ekleniyor:
“Burada kötü hissedersem ne yaparım?”
“Buradan kolayca çıkabilir miyim?”
“Yanımda biri olacak mı?”
Zamanla bu sorular hangi yoldan gidileceğini, nerede ne kadar kalınacağını ve hangi planın erteleneceğini etkileyebilir. Panik bozukluk yaşayan bazı kişiler, yeniden atak geçirme endişesiyle belirli yerlerden veya durumlardan kaçınabilir.
Haritadaki yollar yerinde duruyordur; fakat bazıları kişiye eskisi kadar kullanılabilir görünmez.
Dışarıdan bakıldığında bu, basit bir karar gibi anlaşılabilir: “Gitmek istemedi.” Oysa içeride uzun bir hesap yapılmış olabilir. Yolculuk ne kadar sürecek, kapıya ne kadar yakın oturulacak, ihtiyaç olursa kime ulaşılacak?
Bir buluşmanın öncesinde yalnızca ne giyileceği düşünülmez. Bazen görünmeyen bir kaçış planı da hazırlanır. İnsan, daha yola çıkmadan yolculuktan yorulabilir.
Görünmeyen nöbet
Bu deneyimi, herkes uyurken evin güvenliğini kontrol etmek için ayakta kalan birine de benzetebiliriz. Kapı kilitli midir, pencereden ses gelmiş midir, alarm çalışıyor mudur? Kişi dinlenmek ister ama nöbeti bıraktığında bir şeyi kaçıracakmış gibi hisseder.
Bekleyiş de böyle yorucu olabilir. Henüz bir atak yaşanmıyor olsa bile insan kendisini bütünüyle dinlenmiş hissetmeyebilir. Dikkatinin bir bölümü konuşmada, bir bölümü işinde, bir bölümü ise bedenindedir.
Bu yüzden dışarıdan sakin görünmek, içeride rahat olmakla her zaman aynı şey değildir. Gülümseyen, ders dinleyen ya da alışveriş yapan biri, aynı anda kendi içinde bir alarmın çalıp çalmadığını dinliyor olabilir.
Metaforlar burada görünmeyeni biraz daha anlaşılır kılar: Kişinin yalnızca korktuğu anı değil, korkuyu beklerken harcadığı çabayı da görmemizi sağlar.
İnsanın hikâyesine yer açmak
Panik atağı ve panik bozukluğu anlatırken alarm, dalga ve harita benzetmeleri farklı noktalara ışık tutar. Alarm, bedendeki ani aciliyet hissini; dalga, korkunun yükselişini; harita ise yeniden yaşama endişesinin günlük seçimlere nasıl yayılabildiğini görünür kılar.
Ancak hiçbir metafor bir insanın yaşantısını bütünüyle karşılamaz. Herkes korkusunu aynı kelimelerle anlatmaz. Birinin deneyimi boğuluyormuş gibi hissetmeye, diğerinin deneyimi yere basamıyormuş gibi olmaya benzeyebilir. Bazıları yaşadıklarını uzun uzun anlatabilirken bazıları yalnızca “Çok kötüydü” diyebilir.
Bazen bu iki kelimenin arkasında, dışarıdan görülmeyen çok büyük bir deneyim vardır.
Panik atakta bir anın içine yoğun bir korku sığabilir. Panik bozuklukta ise o anın yeniden yaşanma ihtimali, günün farklı köşelerine uzanabilir. Bu farkı anlamak, bir insanın yalnızca alarm çalarken yaşadıklarını değil, alarm sustuktan sonra taşıdığı bekleyişi de duyabilmektir.
