Zihnimiz Bizi Nasıl Programlıyor?
Hiç fark ettiniz mi? Diyelim ki psikiyatriye gittiniz ve doktorunuz size bir ilaç yazdı. Siz daha ilacı içmeden eczaneye satın almaya gittiğinizde, ilacın mucizevi şekilde size iyi geleceğine inanırsanız daha ilacı yutmadan rahatlamaya başlarsınız. Ya da yorucu bir haftanın ardından bugün kesin hasta olacağınızı düşünürseniz, akşamına öksürmeye başlarsınız. Günlük yaşamımızda sıkça karşılaştığımız bu durumlar basit tesadüfler değildir. Sanılanın aksine zihnimizin biyolojimize kabul ettirdiği senaryoların ürünüdür. Güncel yapılan bilişsel sinirbilim çalışmaları, beynimizin sadece dünyayı dışarıdan seyreden bir gözlemci olmadığını ortaya koymaktadır. Beynimiz; inançlarımız, geçmişteki deneyimlerimiz ve tahminlerimiz doğrultusunda gelecek hakkında sürekli varsayımda bulunan bir tahmin makinesi gibi çalışır (Clark, 2013). Dış dünyadan aldığımız ve henüz işlemediğimiz bilgiler işlenme aşamasındayken, beklentilerimiz algıladığımız gerçekliği şekillendirmeye başlar. Beklenti etkisi olarak adlandırdığımız bu kavram, sadece gerçekliği yeniden inşa etmekle kalmaz, sandığımız aksine çok daha karmaşık ve derin bir biyolojik güce sahiptir.
Plasebo ve Nosebo Mekanizmaları
Plasebo ve nosebo mekanizmaları beklenti etkisinin en önemli örnekleri olarak klinik psikoloji araştırmalarında sıkça karşımıza çıkmaktadır. Etken maddesi tamamen etkisiz olan bir şekerin hastayı iyileştirmesi ya da zararı olmayan ufak bir uyarının kişide yan etki yaratması yıllar boyu sadece psikolojik bir yanılma olarak görülmüştür. Mesela ben depresyondayım diyen bir arkadaşınıza hiçbir etkisi olmayan bir çayı “bu seni hemen mutlu edecek.” diyerek verirseniz çayı içtikten sonra arkadaşınızın kendini iyi hissettiğini göreceksiniz. Fakat günümüzde yapılan nörobiyolojik araştırmalar, bu durumun beynimizin kendi içsel kimyasını harekete geçirmesiyle gerçekleştiğini kanıtlamaktadır. Antidepresan aldığına gerçekten inandırılan bir kişinin beyni, doğal vermesi gereken tepki olarak opioidler ve dopamin salgılamaya başlar (Benedetti, 2008). Bu durum, zihnimizde inandığımız bir şeyin nörokimyasal boyutta somut bir karşılığı olduğunun kanıtıdır. Eğer bunun tam tersi bir durum olursa, yani bir olayın bize zarar vereceğine inanırsak nosebo mekanizması devreye girer. Beyin, olumsuz bir beklentinin yarattığı kaygı doğrultusunda kolesistokinin denilen nörotransmiteri üreterek ağrı veya üzüntü sinyallerini güçlendirir (Benedetti vd., 2007). Bu sebepten dolayı beynimiz, geleceğe yönelik kurduğumuz beklenti senaryolarına uygun kimyayı anında dolaşım sistemimize dahil etmektedir. Bu fizyolojik bir rahatlama da olabilir, gittikçe artan bir ağrı da olabilir; yaşadıklarımızın ve hissettiklerimizin altında zihnimizin sunduğu biyolojik reçete yatmaktadır.
Toplumsal İletişimden Fiziksel Performansa Beklentilerimiz
Bu olağanüstü mekanizma sadece tıbbi müdahalelerle sınırlı kalmaz. Günlük rutin olarak yaptığımız her şeyde, performansımızdan sağlığımıza kadar her alanda varlığını hissettirir. Robert Rosenthal ve Lenore Jacobson’ın (1968) eğitim alanında yaptığı araştırmada, öğretmenlerin öğrencilerinin zihninin sergileyebildiği performansa dair yüksek seviyedeki beklentilerinin, o öğrencilerin yıl sonundaki IQ ve akademik alandaki başarı puanlarını doğrudan artırdığını gözlemlenmiştir. Öğretmenin kendi zihninde öğrenciye dair oluşturduğu olumlu beklenti, öğrencinin bilişsel gelişimini şekillendirmektedir. Buna benzer olarak fiziksel hareketlerimiz ve bedenimizin bu davranışlara verdiği biyolojik cevaplar için de geçerlidir. Otelde temizlik görevlisi olarak çalışmakta bulunan bireylerle gerçekleştirilen bir çalışmada, çalışanlara sağladıkları günlük temizlik rutinlerinin sağlık bakımından ne derece faydalı bir egzersiz olduğu anlatılmıştır. Bu araştırmanın sonucunda; görevlilerin beslenme ya da çalışırken edindikleri alışkanlıklarda hiçbir değişiklik olmamasına rağmen, yalnızca yapmakta oldukları işin egzersiz olduğuna inandırıldıkları zaman kilo verdikleri, yağ oranlarının azaldığı ve şeker oranlarının düştüğü tespit edilmiştir (Crum & Langer, 2007). Yaptığımız davranışların bize fiziksel olarak iyi geldiğine zihnimizi inandırırsak, o davranış vücudumuzdaki biyolojik fonksiyonları tamamen dönüştürebilmektedir.
Stres Yönetimi ve Sağlıklı Yaşlanma Üzerindeki Etkiler
Stres bizim zihinsel beklentimizi şekillendiren en önemli etkenlerden biridir. Stres; tamamen sağlığa zarar veren bir düşman olarak algılanır, fakat insanların strese ve stresin sebep olduğu fiziksel uyarılmalara atfettiği anlam, bedende oluşabilecek yıkıcı etkileri ortadan kaldırabilir. Diyelim ki ehliyet sınavına gireceksiniz; sınavdan önce kalp atışlarınızın bir anda hızlanmaya başlaması ve avuçlarınızın terlemesi bir kaygı yerine, beynimizin performansımızı en yüksek seviyede sergileyebilmesi için vücudumuza oksijen taşıması olarak yorumlandığında biyolojik cevaplarımız değişebilir. Bu şekilde biz zihnimizi yeniden yapılandırırız ve bu sayede bedenimizin yaşamış olduğu stres, zarar verici etkisinden ziyade sağlıklı bir performans yakıtı olarak kullanılmaktadır (Jamieson vd., 2012). Bunun yanı sıra; yaşlanmayı bir performans eksikliği ve kayıp olarak gören kişilerle, yaşlanmayı tecrübe edinmek olarak gören kişileri karşılaştırdığımızda, yaşlanmayı olumlu ve deneyim süreci olarak algılayanların çok daha uzun ve sağlıklı bir yaşam sürdükleri belirtilmiştir (Levy vd., 2002). Zihnimiz kendi geleceğine dair çizdiği yaşlanma profilini zamanla gerçekliğe dönüştürmektedir.
Zihinsel Çerçeveyi Dönüştürmek ve Beklenti Etkisini Yönetmek
Bahsettiğimiz bütün bu deneysel bulgular, beklenti etkisini yönetmenin geçici bir iyimserlik olmadığını net şekilde ortaya koymaktadır. Zihinsel beklentilerimizi doğru yönlendirmek, beynimizin nasıl bir çalışma sistemine sahip olduğunu anlayıp kanıtlayarak bunu günlük yaşamımıza entegre edebilmek demektir. Bedenimizin dışarıya yansıttığı tepkileri doğru şekilde yorumlamak, zihnimizin uydurduğu olumsuz kehanetleri fark etmek ve kullandığımız dili nosebo etkisine sebep olmayacak şekilde şekillendirmek bu sürecin temel yapı taşını oluşturur. İnsan zihni ve fizyolojisi değiştirilemez diye bir kavram yoktur. Beynimiz, ona sunduğumuz beklentiler doğrultusunda şekillenen bir yapıya sahiptir. Kendimize olan inancımıza, potansiyelimize ve geleceğe dair beklenti kalıplarını yeniden şekillendirip dönüştürmek sadece ruhumuzu olumlu etkilemekle kalmaz, hayat kalitemizi ve performansımızı da yeniden yapılandırabilme gücüne sahiptir.
Kaynakça
- Benedetti, F. (2008). Placebo effects: Understanding the mechanisms in health and disease. Oxford University Press.
- Benedetti, F., Lanotte, M., Lopiano, L., & Colloca, L. (2007). When words are painful: Unraveling the mechanisms of the nocebo effect. Neuroscience, 147(2), 260–271. https://doi.org/10.1016/j.neuroscience.2007.02.047
- Clark, A. (2013). Whatever next? Predictive brains, situated agents, and the future of cognitive science. Behavioral and Brain Sciences, 36(3), 181–204. https://doi.org/10.1017/S0140525X12000477
- Crum, A. J., & Langer, E. J. (2007). Mind-set matters: Exercise and the placebo effect. Psychological Science, 18(2), 165–171. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2007.01867.x
- Jamieson, J. P., Nock, M. K., & Mendes, W. B. (2012). Mind over matter: Reappraising arousal improves cardiovascular and cognitive responses to stress. Journal of Experimental Psychology: General, 141(3), 417–422. https://doi.org/10.1037/a0025719
- Levy, B. R., Slade, M. D., Kunkel, S. R., & Kasl, S. V. (2002). Longevity increased by positive self-perceptions of aging. Journal of Personality and Social Psychology, 83(2), 261–270. https://doi.org/10.1037/0022-3514.83.2.261
- Rosenthal, R., & Jacobson, L. (1968). Pygmalion in the classroom. The Urban Review, 3(1), 16–20. https://doi.org/10.1007/BF02322211
