Gündelik hayatınızda hiç izlediği oyuncuyu, takip ettiği sanatçıyı ya da dinlediği şarkıcıyı bir yakınıymış gibi gören, sanki gerçekten hayranı olduğu kişiyi tanıyormuşçasına hayatını yorumlayan, hatta eleştiren insanlarla tanıştınız mı? 1997 yapımı psikolojik gerilim filmi Perfect Blue, tam olarak da bu konuya değiniyor. Film, Mima isimli ana karakterin pop idollüğü kariyerinden sıyrılıp oyunculuğa yönelmesiyle hayatında ortaya çıkan değişimlere odaklanıyor. Karakterin kendisine takıntılı Memania adlı hayranı tarafından takip edildiğini fark etmesinin üzerine başlayan paniği, “Mima’nın Odası” isimli, kendi bakış açısından kaleme alınmış online bir websitesi bulmasıyla giderek artar. Çevresindeki insanların yavaş yavaş öldürülmesiyle gerçeklik ve rüyaları arasındaki ilişkiyi dengeleyemeyen Mima, zamanla büyük bir kimlik karmaşası yaşamaya başlar. Film boyunca, ana karakterle kendini özdeşleştirmiş takıntılı bir adamın saplantı, şiddet ve taciz boyutlarına ulaşan hayranlığının ana karakter üzerinde yarattığı gerilimi izleriz.
Parasosyal ilişki nedir?
Parasosyal ilişkiler, sosyal platformlar üzerinde maruz kalınan ünlülere yönelik hissedilen bir çeşit psikolojik ilişkidir. Kişi, gerçek hayatta hiç tanımadığı bu insanlarla bağ kurarak onları kendi hayatının bir parçası olarak görmeye başlar. Zamanla gelişen bu duyguyla medyadaki kişiler üzerinde giderek artan bir kontrol duygusuna sahip olmaya başlayıp onları adeta bir arkadaş, bir yakınıymışçasına savunmaya, hatta bu amaç uğruna başkalarıyla tartışmaya başlar.
Filmde Parasosyal İlişkiler ve İdol Kültürü
Filmde aynı zamanda idol kültürünün insanları ve özellikle kadınları metalaştırmasının Mima üzerinden birinci elden etkilerini izleriz. Filmin başında Mima’nın şarkı söylediği sahnede, kadını avucunun içine alacak bir bakış açısıyla izleyerek onu kendi yarattığı kalıplara sokmaya çalışan takipçi, Mima kendi hayatına dair kararlar aldığında ise gerçeklik algısının sarsılmasıyla şiddete meyilli ve saldırgan tutumlar sergiler. Filmdeki takipçi, hayranı olduğu pop starının hayatını aniden değiştirmesiyle normalde hissettiği kontrol ve aidiyet duygularının sarsıldığını hisseder. Gerçeklikten o kadar kopmuş bir durumdadır ki karşısındaki kişinin bir insan olduğundan bihaber bir şekilde onun adına günlükler doldurmakta, hayatının her anını izleyerek yaşamını buna adamaktadır.
Parasosyal İlişkilerin Psikolojisi
Parasosyal ilişkilerin en kolay tarafı, reddedilme korkusundan uzak, tek taraflı ve gerçek dışı bir ilişki olmasıdır. Kişi, hayranlık duyduğu veya takip ettiği insanlarla iletişime geçme olasılığının düşüklüğüne sığınarak hayranlığın boyutlarının sınırlarını aşmaktadır. Kimi zaman sadece zararsız olarak devam eden bu hayranlık, kimi zaman da tehlikeli bir boyuta ulaşarak ünlüler açısından uzun süreli takip edilme, kişisel hayatın ve bilgilerin sızdırılması ve şiddet olaylarına kadar varmaktadır. Parasosyal bağlanma, özellikle yalnızlık hissiyatı yüksek ve aidiyet duygusu arayışında olanlarda daha sık görülmektedir. Çocukluk döneminde kendilerine bir rol model arayan çocuklarda ve gelişim döneminde olan ergenlerde daha kolayca ortaya çıkan bu bağ, kısıtlı boyutlarda tutulduğunda, hayranlık duydukları kişiye yönelik sevgi ve güven duygularının kişilerin karakterlerini şekillendirmesinde, bazen zor zamanlarını atlatmalarında ve sosyal gruplara dahil olarak yeni insanlarla tanışmalarında rol oynayabilir. Buna ek olarak, yapılan araştırmalarda parasosyal ilişkilerin beyinde gerçek bağlantılarla benzer bağlantı mekanizmalarını çalıştırdığı ortaya çıkmıştır. Beyin, yaratılan bu sahte tanıdıklık hissiyatını gerçek bağlantılarla aynı kefeye koyabilme eğilimi gösterebilir.
İnternetin Yükselişiyle Ortaya Çıkan Erişilebilirlik
Sosyal medya içerikleri, gördüğümüz kişilerin hayatına dair bir kontrol ve aidiyet duygusu oluşturarak sahte bir yakınlık hissiyatı yaratıyor. Haberlere, hayatlara ve gündelik yaşama erişim arttıkça kişi, içeriklerini izlediği hayatın uzaktan izleyicisi değil, bir parçası, adeta bir yöneticisi ve eleştirmeni gibi algılamaya başlıyor. Sosyal medyadaki kişiler hakkında o kadar çok içerik tüketiliyor ki bir yerden sonra izleyiciler, gerçekten de hayatlarını izledikleri insanları tanıdıklarına inanma eğilimi gösteriyor. Bu konudaki açığı bulan medya sistemleri ise kişilere bilerek parasosyal ilişkileri satıyor ve hayranların ünlülere daha fazla erişime sahip olabilmesi için hayran kitlesine özel kanallar ve paralı abonelikler gibi yeni özelliklerle bu yakın takip hayatına katkıda bulunuyorlar.
Sonuç
Perfect Blue, parasosyal ilişkinin ekstrem bir boyutunun, idolleştirilen kişiye verdiği mental zararın sinematik bir portresini çıkarıyor. Parasosyal ilişki yaşayan kişinin kendini ittiği izolasyonun boyutunu ve yaşadığı hayatın ne kadar insanlık dışı olduğunu gözler önüne sererek anlatıyor.
Kaynakça
- Ergenliğin Başlangıcında Parasosyal Etkileşimler ve İlişkiler, National Institutes of Health(NIH) https://translate.google.com/translate?u=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5322191/&hl=tr&sl=en&tl=tr&client=srp Yapay Zeka Çağında Parasosyal İlişkiler, Dosya/Toplum Beyza Ekici, Kriter Dergi https://kriterdergi.com/dosya-toplum/yapay-zeka-caginda-parasosyal-iliskiler Parasocial Relationships:The Nature of Celebrity Fascinations, National Register of Health Service Psychologists https://www.findapsychologist.org/parasocial-relationships-the-nature-of-celebrity-fascinations/
