Dikhat Eksikliği Ve Hiperaktivite Bozukluğu: Farkındalık Haftasında Beynin Ritmini Anlamak

DEHB Farkındalık Haftası’nın bitişine özel bu ayki yazımı DEHB üzerine yazmak istedim.
Birçok bireyin DEHB ile savaştığı bu dönemde maalesef pek çok bireyin tanısı yok. Bu bireyler için tanı olmaması, bu savaşı onlar adına ekstra zorlu hale getiriyor. Günümüzde elektronik cihazlar ve sosyal mecraların bu kadar yaygınlaşması, küçük yaşta DEHB’nin ortaya çıkmasına zemin hazırlıyor.

Sosyal medyada izlediğimiz reelsler ve shortslar aslında dikkat süremizi azaltıyor. Bu kadar çeşitli ve ulaşılabilir olmaları, sıkılınca kaydırarak yeni bir içerik bulma davranışıyla “sıkıntı giderme” adı altında ciddi bir dikkat sorununa zemin hazırlıyor.

DEHB Nedir?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB); kişinin dikkatini toplama, davranışlarını kontrol etme ve enerjisini düzenleme becerilerini etkileyen nörogelişimsel bir bozukluktur.

Bu durum, bireyin irade eksikliğinden değil; beynin belirli bölgelerindeki işlevsel farklılıklardan kaynaklanır.
DEHB’nin temelinde genellikle beynin dikkat, dürtü kontrolü ve yürütücü işlevlerden sorumlu prefrontal korteks bölgesinde, dopamin ve noradrenalin gibi kimyasal ileticilerin dengesizliği yatar.

Bu da bireyin dikkatini uzun süre korumasını, bir işe başlama ve bitirme sürecini yönetmesini, dürtülerini kontrol etmesini güçleştirir.

DEHB’nin Üç Temel Belirti Alanı

1. Dikkat Eksikliği

• Detayları kaçırma

• Dalgınlık

• Unutkanlık

• Görevleri tamamlamada güçlük

2. Aşırı Hareketlilik (Hiperaktivite)

• Sürekli hareket etme ihtiyacı

• Yerinde duramama

• Aşırı konuşma

• Enerjiyi kontrol etmekte zorlanma

3. Dürtüsellik

• Sonuçlarını düşünmeden davranma

• Sırasını beklemekte güçlük

• Ani kararlar verme

Bu belirtiler herkeste aynı oranda görülmez.
Kimi bireylerde dikkat eksikliği baskındır, kimilerinde hiperaktivite ve dürtüsellik daha öndedir.
Bazılarında ise her iki grup belirti bir aradadır — buna birleşik tip DEHB denir.

DEHB Hangi Yaşlarda Görülür?

Genellikle çocukluk döneminde başlar, ancak belirtiler ergenlik ve yetişkinlikte de devam edebilir.
Yani DEHB sadece “çocuk hastalığı” değildir; yetişkinlerde de dikkat dağınıklığı, organize olamama, zaman yönetimi zorlukları gibi biçimlerde kendini gösterebilir.

DEHB yaşla birlikte “yok olmaz” ama şekil değiştirir.
Çocuklukta hareketlilikle başlayan tablo, ergenlikte duygusal dalgalanmalara; yetişkinlikte ise dağınıklık, unutkanlık ya da içsel huzursuzluğa dönüşebilir.

Çocukluk Dönemi (6–12 Yaş)

Bu dönemde DEHB belirtileri genellikle okul başarısındaki zorluklarla fark edilir.
Çocuklar, enerjilerini kontrol etmekte ve dikkatlerini sürdürmekte zorlanırlar.

Dikkat Eksikliği Belirtileri

• Sınıfta öğretmeni dinlerken çabuk dikkati dağılır.

• Ödev yaparken sık sık hata yapar, yönergeleri tam takip edemez.

• Eşyalarını (kalem, silgi, defter vb.) sık kaybeder.

• Başladığı işleri tamamlamakta zorlanır.

Hiperaktivite Belirtileri

• Sürekli hareket etme, kıpır kıpır olma.

• Yerinde oturamama (özellikle sınıfta).

• Fazla konuşma, söz kesme eğilimi.

Dürtüsellik Belirtileri

• Sırasını beklemekte zorlanma.

• Aniden cevap verme veya davranışta bulunma.

• Kuralları sık sık unutma ya da çiğneme.

💡 Not: Bu yaş grubunda ebeveyn ve öğretmen desteğiyle fark edilmesi, ilerleyen dönemdeki zorlukları büyük ölçüde azaltır.

Ergenlik Dönemi (13–18 Yaş)

Ergenlikte hiperaktivite genellikle azalır; yerini dikkat dağınıklığı ve içsel huzursuzluk alır.
Bu dönem, kimlik arayışı ve duygusal dalgalanmalarla birleştiğinde DEHB belirtileri bazen “motivasyon eksikliği” veya “tembellik” gibi yanlış yorumlanabilir.

Dikkat Eksikliği Belirtileri

• Derslere odaklanmakta güçlük, sık konu değiştirme

• Zaman yönetiminde başarısızlık

• Planlı çalışmakta zorluk, sınavlara son anda hazırlanma

Davranışsal Belirtiler

• Sık sık telefon, sosyal medya veya oyunla dikkat dağılması

• Duygusal tepkilerde aşırılık (öfke, sabırsızlık)

• Arkadaş ilişkilerinde ani kopmalar veya tartışmalar

Risk Davranışları

• Dürtüsellik nedeniyle hızlı kararlar verme (örneğin ani öfke, hızlı araç kullanma)

• Otoriteyle çatışmalar

🎓 Danışman gözüyle: “Senin tembel olduğuna inanmıyorum, sadece beynin farklı çalışıyor.” cümlesi genç için çok güçlü bir farkındalık yaratır.

Yetişkinlik Dönemi (18 Yaş ve Üzeri)

Yetişkinlikte hiperaktivite genellikle “içsel huzursuzluk” haline gelir.
Kişi sürekli bir şeylerle meşgul olma ihtiyacı hisseder. Bu durum iş hayatında veya ilişkilerde örgütlenme ve zaman yönetimi sorunlarına yol açabilir.

Belirtiler

• Odaklanmakta güçlük, kolay sıkılma

• Toplantılarda veya görevlerde ayrıntıları kaçırma

• Randevulara geç kalma, eşyaları sık kaybetme

• Bir işe büyük hevesle başlayıp çabuk bırakma

• Duygusal dalgalanmalar, sabırsızlık, unutkanlık

• Aşırı konuşma ya da karşısındakini sık sık bölme

Sosyal ve Duygusal Etkiler

• İşte performans sorunları, odaklanma güçlüğü nedeniyle sık iş değişikliği

• İlişkilerde “ilgisiz” veya “düşüncesiz” olarak algılanma

• Düşük benlik saygısı (“Neden herkes yapabiliyor da ben yapamıyorum?” düşüncesi)

🧠 Unutma: Birçok yetişkin DEHB tanısını ancak çocuklarına tanı konduğunda fark eder.
Yani fark etmek için hiçbir zaman geç değil!

Kaynakça

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.) — DSM-5. Washington, DC.

• Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment (4th ed.). New York: Guilford Press.

• Türkiye Psikiyatri Derneği (2023). Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Bilgilendirme Rehberi.

• National Institute of Mental Health (NIMH). (2022). Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD).

• Türk Psikologlar Derneği (2022). DEHB Hakkında Bilgilendirme Broşürü.