Değerli okuyucum, yine seninle birlikte bir konuyu tartışmak istiyorum. Müzik hayatın ritmini gerçekten değiştirir mi? Kimi zaman yoğun tempolu, kimi zaman yavaş tempolu şarkılar dinleriz ve bunu genellikle duygu durumumuza göre ayarlarız. Peki, müzik gerçekten bizim duygu durumumuzu değiştirir mi? Müzik mi bizim duygu durumumuzu değiştiriyor yoksa biz mi duygu durumumuza göre müzik dinliyoruz? Aslında bu, araştırılması gereken oldukça radikal bir soru olarak görülebilir.
Duygularımıza Göre Müzik Dinleme: Seçim ve Duygu Düzenleme
İnsanlar mevcut ruh hâllerini yönetmek veya pekiştirmek için bilinçli ya da bilinçsiz olarak belirli müzikleri seçerler. Burada karşımıza “Sad Music Paradox”, yani hüzünlü müzik paradoksu çıkar: İnsanlar üzgün olduklarında neden yine hüzünlü müzikler dinler?
Sandra Garrido ve Emery Schubert’in araştırmaları bu durumun her zaman basit olmadığını gösteriyor. İnsanlar hüzünlü müzik dinlerken bazen kendilerini anlaşılmış, eşlik edilmiş veya duygularına temas etmiş hissedebiliyorlar. Ancak hüzünlü müzik herkes üzerinde aynı etkiyi yaratmıyor; bazı kişilerde özellikle yoğun düşünme ve ruminasyon eğilimi varsa olumsuz duygu durumunu artırabiliyor.
Başka bir araştırma da müzik terapisinde kullanılan Iso İlkesi ise kişinin mevcut duygu durumuna uygun bir müzikle başlayıp zaman içerisinde daha farklı, hedeflenen duygu durumuna geçmesini temel alıyor. Örneğin kişi çok kaygılıysa doğrudan neşeli bir müzik yerine önce onun mevcut duygusuna yakın bir müzikle başlayıp daha sakin ve olumlu müziklere geçmek düşünülebiliyor. Deneysel çalışmalar da bu yaklaşımın duygu durumunu değiştirmede kullanılabileceğini gösteriyor.
Peki Müzik Duygularımızı Nasıl Değiştiriyor?
Müzik yalnızca kulağımıza gelen bir ses değildir. Ritim, tempo, melodi, beklenti, anılar ve müziğin bizde oluşturduğu çağrışımlar birlikte çalışarak duygusal deneyimimizi etkileyebilir.
Müzik psikoloğu Patrik Juslin’in geliştirdiği BRECVEMA modeli, müziğin duygu oluşturmasını sekiz farklı mekanizma üzerinden açıklar: beyin sapı refleksleri, ritmik senkronizasyon, koşullanma, duygusal bulaşma, görsel imgeleme, epizodik hafıza, müzikal beklenti ve estetik değerlendirme. Yani bir şarkının bizi etkilemesinin tek bir nedeni yoktur; ritimden geçmiş anılarımıza kadar birçok mekanizma devreye girebilir.
Gündelik hayata baktığımız zaman bunu çok rahat gözlemleyebiliriz. Mutsuzken bir çiftetelli açın, bir süre sonra kendinizi dans ederken, bedeninizi müziğin ritmine bırakırken ve başlangıçtaki duygu durumunuzu bir süreliğine kenara koymuş gibi hissedebilirsiniz. Ya da çok mutlu olduğunuz bir anda arabesk bir müzik açın. Bir süre sonra geçmişte yaşadığınız hüzünlü bir ana gidebilir, o anın duygusunu yeniden hatırlayabilirsiniz. Çünkü müzik sadece bugünkü duygularımıza değil, geçmişteki anılarımıza da dokunabilir.
Bu nedenle farklı dönemlerde üretilen müziklere baktığımızda, o dönemin toplumsal ve bireysel duygularının müziğe nasıl yansıdığını da araştırabiliriz. Belki de müzik yalnızca bir sanat ürünü değil, aynı zamanda toplumların duygusal hafızasıdır.
Motivasyonumuzu artıran, bizi ileriye taşıyan hepimizin kendine ait özel müzikleri vardır. Dinlediğimiz sözler, melodiler ve ritimler düşüncelerimizi, anılarımızı ve dikkatimizin yönünü etkileyebilir. Ancak burada “kuantum alanımızın aktifleşmesi” veya dinlediğimiz sözlerin doğrudan kaderimizi değiştirmesi gibi ifadelerin bilimsel olarak kanıtlanmış gerçekler olmadığını özellikle belirtmek gerekir. Bunlar daha çok kişisel veya metaforik bir anlatım olarak düşünülebilir. Bilimsel açıdan söyleyebileceğimiz şey ise müziğin dikkat, duygu, hafıza ve uyarılma düzeyimiz üzerinde etkili olabildiğidir.
O yüzden belki de kendimize şu soruyu sormalıyız: “Ben şu anda ne hissediyorum ve dinlediğim müzik beni nereye götürüyor?”
Yorulduğumuzda bizi dinlendiren, sakinleştiren müzikler; uyku öncesinde ise daha düşük uyarıcı özellikte sesler ve doğa sesleri tercih edilebilir. Çünkü insan doğayla iç içe bir varlıktır ve doğa seslerinin de rahatlama üzerindeki etkisi araştırılmaktadır.
Peki Çocuklukta Dinlediğimiz Müzikler Karakterimizi Etkiler mi?
Asıl merak ettiğim bir sonraki soru da burada başlıyor: Çocukluk dönemimizde dinlediğimiz müziklerin karakter gelişimimiz üzerinde etkisi var mıdır?
Klasik müzikle büyüyen çocukların daha sakin, çiftetelli ve yöresel müziklerle büyüyenlerin daha hareketli ve neşeli, acıklı arabesk müziklerle büyüyenlerin daha melankolik, rock ve rap müziklerle büyüyenlerin ise daha agresif olduğunu söyleyebilir miyiz?
Burada dikkat etmemiz gereken nokta şu: Araştırmalar müzik tercihleri ile kişilik özellikleri arasında ilişkiler bulunduğunu gösteriyor, fakat bu ilişkiler tek başına “dinlediği müzik çocuğun karakterini oluşturur” anlamına gelmiyor. Örneğin ergenlerle yapılan uzun süreli araştırmalarda müzik tercihlerinin kişilik özellikleriyle ilişkili olduğu görülmüş; bazı araştırmalarda ise saldırgan içerikli müzikleri dinlemek ile saldırgan davranışlar arasında zaman içinde ilişki bulunmuştur. Ancak müzik tercihi aynı zamanda kişinin zaten sahip olduğu özelliklerin bir yansıması da olabilir.
Belki de asıl araştırılması gereken soru tam olarak budur: Müziği biz mi seçiyoruz, yoksa seçtiğimiz müzik zaman içerisinde bizi de şekillendiriyor mu?
Bu konu üzerine yapacağım bir sonraki araştırma belki de tam olarak bunun cevabını arayacak. Siz çocukluğunuzdan beri hangi müzikleri dinliyorsunuz ve sizce bu müzikler sizi nasıl etkiledi? Aklınıza gelen örnekleri yorumlarda bırakırsanız, ileride yapacağım araştırmalar için çok yardımcı olursunuz.
Kaynakça
- uslin, P. N., & Västfjäll, D. (2008). Emotional responses to music: Implicit mechanisms. Behavioral and Brain Sciences, 31(5), 559-575. Juslin, P. N., & Sloboda, J. A. (Eds.). (2010). Handbook of Music and Emotion: Theory, Research, Applications. Oxford University Press. Sloboda, J. A. (1985). The Musical Mind: The Cognitive Psychology of Music. Oxford University Press. Saarikallio, S., & Erkkilä, J. (2007). The role of music in adolescent emotion regulation. Psychology of Music, 35(1), 88-109. Garrido, S., & Schubert, E. (2011). Individual differences in the enjoyment of negative emotions in music: A review with implications for depression. Music Perception, 28(4), 385-396. Schubert, E. (1996). Enjoyment of negative emotions in music: An associative network explanation. Psychology of Music, 24(1), 18-28.
