Şema Terapisi’ne göre insanlar, belirli zaman dilimlerinde duygusal durumlarına göre tepki ve davranışlarını sergiler. Bu süreçte, bireylerin şemaları, inançları, duygu ve düşünceleri doğrultusunda etkin olan durumlarda ‘Mod’ adı verilen kavram devreye girer. Mod, belirli bir zaman diliminde baskın olan duygusal durumlarla baş etme tepkisi olarak tanımlanır. Modlar, bireylerin çocukluk döneminden yetişkinliğine kadar eşlik eden ve akıllarında yankılanan bir ses gibidir. İnsanlar, bu sesin rehberliğinde dünyayı algılar ve yorumlar. Dolayısıyla, o sesin etkisi doğrultusunda eylemlerini sürdürürler. Çocuk Modları, İşlevsel Olmayan İçselleştirilmiş Ebeveyn Modları ve Sağlıklı Yetişkin Modu, bahsedilen modlar arasındadır.
İncinmiş Çocuk Modu
Çocuk Modlarından biri olan İncinmiş Çocuk Modu, bireyin ebeveynleri tarafından karşılanmamış ihtiyaçları nedeniyle ruhunda taşıdığı gerçekten incinmiş bir çocuğun sesini temsil eder. Bu modda kişi, dünyaya incinmiş çocuğun gözünden bakar. Bu çocuk; ihmal edilmiş, yalnız kalmış veya düzensiz bir ilgiyle baş başa bırakılmıştır. Ebeveyn, kimi zaman orada olmuşken kimi zaman olmamıştır. Bu nedenle çocuk, çaresiz, savunmasız ve umutsuz hisseder. Zayıflık ve hüzün duyguları yoğundur. Dünyayı kırık bir kalbin ardından görür ve anlamlandırır. Bu mod, bireyin karşılanmamış temel ihtiyacına ve baskın şemasına göre isim değiştirebilir. Örneğin, çocuk duygusal olarak mesafeli ve istikrarsız bir sevgi ile büyümüşse mod ‘Yoksun Çocuk’ olarak adlandırılabilir. Kişinin tepkileri, kararları ve olaylarla başa çıkma şekli, belli bir zaman diliminde kırgın bir çocuğun sesinden etkilenir.
Kızgın Çocuk Modu
Kızgın Çocuk Modu’nda, çocuğun kalbinde karşılanmayan ihtiyaçlarına yönelik öfke ve hırçınlık duyguları birikir. Terk edilme, ihmal ve aşağılanma durumları bu duyguların yoğun yaşanmasına neden olur. Kişi, ihtiyaçlarının karşılanmamasını bir adaletsizlik olarak algılar. Bu nedenle bu modu; bağırma, vurma, huzursuz veya kızgın bir yüz ifadesi ve gergin bir duruşla ifade eder. Davranışlarının ardında, kızgın bir çocuğun sesi duyulur.
Dürtüsel Çocuk Modu
Dürtüsel Çocuk Modu’nda birey, karşılanmayan ihtiyacını bir an önce temin etmenin peşindedir. İstediğini istediği zaman alma gayesi ile davranışlarını sergiler. Beklentilere bağlı kalmak ve reddedilmek katlanılmaz gelirken, sınırlar ve kurallara uyum sağlamakta zorlanır. Kendi istekleri ve ihtiyaçlarının karşılanmaması durumunda engellenmiş hisseder.
Ebeveyn Modları
Cezalandırıcı Ebeveyn Modu, kişinin benliğinde yankılanan eleştirel ebeveyn sesine benzer. Kişi, eylemlerinde, fikirlerinde ve görüşlerinde bu sesin etkisini taşır. Bu sesin temelleri, çocukluk döneminde bireyin ailesi tarafından acımasızca eleştirilmesi, hatalarının yüzüne vurulması ve azarlanması ile atılmıştır. Bu nedenle kişi, kendini değersiz ve başarısız hissederek büyümüştür. Yetişkinliğinde ise bu durumların yaşandığı zaman, cezalandırıcı ebeveyn iç sesi; eylemlerini, düşünce ve davranışlarını yargılar. Büyüdüğü ebeveynin sesi, kendi iç sesine sızmış olur.
Talepkâr Ebeveyn Modu ise, kişinin çocukluğunda, bir çocuğun yapabileceğinden fazla beklenti ve talep içinde olan bir ebeveyn figürünü temsil eder. Bu mod, kişinin yetişkinliğinde kendisine karşı aşırı ve gerçekleştirebileceğinden fazla bir beklenti yükleyerek kendini gösterir. Bu gerçekdışı görev ve talepleri yerine getiremediğinde, talepkâr ebeveyninin sesi, beceriksiz ve işe yaramaz olduğuna dair eleştiriler fısıldar.
Sağlıklı Modlar
Sağlıklı Yetişkin Modu, burada psikolojik sağlamlık ve işlevsel olarak olumlu bir ses duyulur. Kişi, yetişkin olmanın getirdiği sorumluluğu alır ve eylemleri ile kararlarını bu doğrultuda sergiler. Diğer modlara karşı şefkatle yaklaşır. Örneğin, İncinmiş Çocuk moduna bakım sağlar, kırgınlığını yatıştırır ve korur. Kızgın ve Dürtüsel Çocuk Modu’nda çocuğa öfke krizi ve dürtüsellik konusunda sınır koyar. Bu mod, kişinin kendi yetişkinliğinde kendi çocukluğuna bugünkü zamanında şefkatle ve anlayışla yaklaşmasını, aynı zamanda yetişkinlik bilincinin farkında olmasını anlatır.
Mutlu Çocuk Modu, sevgi ve ilgi gibi temel ihtiyaçları karşılanmış bir çocuğun sesine benzer. Bu modun inşası, çocuğun destekleyici ve duygusal olarak tutarlı bir ebeveynle büyümesi üzerine kuruludur. Bu sayede çocuk, kendini değerli ve sevilmeye değer biri olarak görür ve bu anlayışı içselleştirmiş bir yetişkin olarak büyür. Kişi, güvenli ve koruyucu bir ses eşliğinde kimliğini inşa eder.
Sonuç
Şema Terapisi’ne göre modlar, kişinin yaşamında belli zamanlarda baskın olarak yaşanan duygusal durumları ve başa çıkma tepkilerini açıklar. Birey; ihmal, tutarsız sevgi, küçümseyici sözler ve temel ihtiyaçlarının karşılanmaması gibi durumlarda birbirinden farklı modların etkisi doğrultusunda dünyayı görür ve anlamlandırır. Düşünce ve davranışları, adeta bir iç ses gibi olan modları dinler.
