Şema kavramı: Çocukluktan Bugüne Süregelen Aynalar

İnsanın belirli bir olay karşısında vermiş olduğu tepkileri, aslında geçmişte öğrendiği şeylerin bir yansımasıdır. Ve bunların kökeninde de şema dediğimiz kök inançlar yatmaktadır.

Şemalar, kişinin kendisi, diğer insanlar ve dünya hakkında geliştirdiği; düşüncelerini, duygularını ve davranışlarını etkileyen köklü zihinsel örüntülerdir. Özellikle çocukluk ve ergenlik dönemindeki deneyimler, temel duygusal ihtiyaçların karşılanma biçimi, aile ilişkileri ve yaşanan önemli olaylar şemaların gelişiminde etkili olabilir. Ancak şemalar yalnızca çocuklukta oluşmaz; sonraki yaşam deneyimleriyle de şekillenebilir. Şemalar, olayları nasıl yorumladığımızı ve karşılaştığımız durumlara nasıl tepki verdiğimizi etkiler.

Aynı olayın iki kişi tarafından farklı algılanmasının nedenlerinden biri de budur. Şema Terapi yaklaşımında Jeffrey Young tarafından tanımlanan 18 erken dönem uyumsuz şema, beş temel alan altında ele alınır.

1. Kopukluk ve Reddedilme Alanı

Bu alandaki şemalar, kişinin temel ihtiyaçları olan sevgi, güven, ait olma ve kabul görme ihtiyaçlarının karşılanmayacağına ilişkin beklentileriyle ilişkilidir.

• Terk edilme / İstikrarsızlık: Yakın ilişkilerin sona ereceği, sevilen kişilerin uzaklaşacağı veya kişiyi terk edeceği beklentisidir. Kişi, ilişkideki küçük değişimleri bile kaybetme tehlikesi olarak algılayabilir.
• Güvensizlik / Kötüye Kullanılma: Başkalarının kişiyi aldatacağına, inciteceğine, manipüle edeceğine veya çıkarları için kullanacağına yönelik beklentidir.
• Duygusal Yoksunluk: Kişinin ihtiyaç duyduğu ilgi, anlayış, şefkat ve duygusal desteği başkalarından yeterince alamayacağına inanmasıdır.
• Kusurluluk / Utanç: Kişinin kendisini temelde eksik, değersiz veya sevilmeye layık olmayan biri olarak görmesidir. Gerçek yönlerinin öğrenilmesi hâlinde reddedileceğini düşünebilir.
• Sosyal İzolasyon / Yabancılaşma: Kişinin kendisini diğer insanlardan farklı, dışlanmış veya herhangi bir gruba ait değilmiş gibi hissetmesidir.

2. Zedelenmiş Özerklik ve Performans Alanı

Bu alandaki şemalar, kişinin bağımsız hareket etme, kendi kararlarına güvenme ve yaşamını tek başına sürdürebilme gibi becerilerine ilişkin algısını etkiler.

• Bağımlılık / Yetersizlik: Günlük sorumlulukları yerine getirmek, karar vermek veya sorunları çözmek için başkalarının yardımına ihtiyaç duyduğuna inanmasıdır.
• Dayanıksızlık: Felaket, hastalık, kaza veya kontrol edilemeyen olayların her an yaşanabileceğine ve bunlarla başa çıkılamayacağına ilişkin yoğun beklentidir.
• İç İçe Geçme / Gelişmemiş Benlik: Kişinin kimliğini, tercihlerini ve hedeflerini yakın olduğu kişilerin ihtiyaçlarından yeterince ayıramaması; kendi benliğini bağımsız biçimde geliştirmekte zorlanmasıdır.
• Başarısızlık: Kişinin diğer insanlara kıyasla daha az yetenekli, başarısız veya yetersiz olduğuna inanmasıdır. Başarı ihtimali bulunsa bile kendisini başarısız olacağına hazırlayabilir.

3. Zedelenmiş Sınırlar Alanı

Bu alan, kişinin gerçekçi sınırlar oluşturma, sorumluluk alma ve başkalarının haklarını gözetme becerileriyle ilişkilidir.

• Hak Görme / Büyüklenmecilik: Kişinin kendisini diğerlerinden üstün görmesi, özel ayrıcalıkları hak ettiğine inanması veya başkalarının ihtiyaçlarını dikkate almakta zorlanmasıdır.
• Yetersiz Özdenetim / Özdisiplin: Uzun vadeli hedefler uğruna rahatsızlığa katlanmakta, dürtülerini kontrol etmekte veya görevlerini sürdürmekte zorlanmasıdır. Bu şema, kişinin her zaman özdenetimsiz olduğu anlamına gelmez; belirli durumlarda belirginleşebilir.

4. Başkalarına Yönelimlilik Alanı

Bu alandaki şemalarda kişi, kabul görmek, eleştirilmekten kaçınmak veya ilişkilerini korumak amacıyla kendi ihtiyaçlarını ikinci plana atabilir.

• Boyun Eğicilik: Çatışma, öfke veya terk edilme korkusuyla kendi isteklerini bastırarak başkalarının kararlarına uyum sağlamasıdır.
• Kendini Feda: Başkalarının ihtiyaçlarını karşılamak için kendi ihtiyaçlarından sürekli vazgeçmesidir. Yardımseverlikten farklı olarak, kişinin kendi ihtiyaçlarının ihmal edilmesine ve zamanla tükenmesine yol açabilir.
• Onay Arayıcılık / Takdir Arayıcılık: Kişinin özdeğerini büyük ölçüde başkalarının onayına, beğenisine veya takdirine bağlamasıdır. Kendi tercihleri yerine başkalarının beklentilerine göre hareket edebilir.

5. Aşırı Tetikte Olma ve Baskılama Alanı

Bu alandaki şemalar, kişinin duygularını ve ihtiyaçlarını geri plana atarak hata yapmaktan, eleştirilmekten veya olumsuz sonuçlarla karşılaşmaktan kaçınmasıyla ilişkilidir.

• Olumsuzluk / Karamsarlık: Olumlu gelişmelerden çok olumsuz ihtimallere odaklanmak ve olayların kötü sonuçlanacağını beklemektir.
• Yüksek Standartlar / Aşırı Eleştiricilik: Hata yapmamak ve belirli standartlara ulaşmak için kendisine aşırı baskı uygulamasıdır. Başarıya rağmen yeterince iyi olmadığını hissedebilir.
• Cezalandırıcılık: Kendisinin veya başkalarının hata yaptığında sert biçimde cezalandırılması gerektiğine inanmasıdır. Hatalara karşı anlayış göstermekte ve kusurları kabul etmekte zorlanabilir.

Şemalar değiştirilebilir mi?

Evet. Şemalar zaman içinde öğrenildiği için uygun deneyimler ve psikolojik çalışmalar aracılığıyla esneyebilir ve değişebilir. Şema Terapi, kişinin bu örüntüleri fark etmesine, karşılanmamış duygusal ihtiyaçlarını anlamasına ve daha işlevsel başa çıkma yolları geliştirmesine yardımcı olmayı amaçlar.

Bu süreçte kişi, kendisini tetikleyen durumları tanımayı, otomatik düşüncelerini sorgulamayı, duygularını ifade etmeyi, sağlıklı sınırlar koymayı ve geçmişten gelen katı inançlar yerine bugünkü gerçekliğe dayanan değerlendirmeler yapmayı öğrenebilir. Gerektiğinde bir ruh sağlığı uzmanından destek almak da bu süreci kolaylaştırabilir. Unutulmamalıdır ki bir şemaya sahip olmak, kişinin değişemeyeceği anlamına gelmez. Geçmiş deneyimlerimiz bugünkü algılarımızı etkileyebilir; ancak gelecekte kendimizle ve başkalarıyla kuracağımız ilişkinin tek belirleyicisi değildir. Şemalarımızı tanımak, otomatik tepkilerimiz ile gerçek ihtiyaçlarımız arasındaki farkı görebilmek ve kendimizle daha sağlıklı bir ilişki kurabilmek için önemli bir adımdır.

Kaynakça

• 1. Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press.
• 2. Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing your life: How to break free from negative life patterns. Dutton.
• 3. Rafaeli, E., Bernstein, D. P., & Young, J. (2011). Schema therapy: Distinctive features. Routledge.
• 4. Schmidt, N. B., Joiner, T. E., Young, J. E., & Telch, M. J. (1995). The schema questionnaire: Investigation of psychometric properties and the hierarchical structure of a measure of maladaptive schemas. Cognitive Therapy and Research, 19(3), 295–321.