İyiymiş Gibi Yapmanın Psikolojisi: İnsan Neden Gerçek Duygularını Gizler?

Her gülümseme mutluluk anlamına mı gelir?

Birine “Nasılsın?” diye sorduğumuzda çoğu zaman düşünmeden “İyiyim” cevabını alırız. Oysa bu kısa yanıtın ardında anlatılmamış kırgınlıklar, kaygılar, yorgunluklar ve ertelenmiş ihtiyaçlar bulunabilir. Her “iyiyim” bir “nasılsın” sorusunun cevabı değildir. İnsan her zaman hissettiğini göstermez; üzgünken gülümseyebilir, desteğe ihtiyaç duyarken güçlü görünmeye çalışabilir. Peki, neden? Duygularımızı saklamak bazen mahremiyetimizi korumanın bir yolu, aslında bir noktada güçlü görünme çabasıdır. Bazen de reddedilme, yargılanma ya da başkalarına yük olma korkusunun sonucudur.

Duyguları gizlemek tek bir nedene indirgenemez. Kişinin geçmiş deneyimleri, içinde bulunduğu ilişkiler ve toplumun duygulara yönelik beklentileri bu davranışı etkileyebilir. Bu nedenle “İyiyim” cevabının ardında ne olduğunu anlamak için kişinin yalnızca söylediklerine değil, duygularını ifade edebildiği koşullara da bakmak gerekir. Yani üstelemeden anlamak gerekir.

Duygularımızı neden saklarız?

Güçlü görünme beklentisi

Birçok kişi güçlü olmayı, sorunlarını tek başına çözmek ve zorlanmıyormuş gibi davranmakla eş tutabilir. Özellikle çocuklukta ağladığı için eleştirilen, korkusu küçümsenen ya da üzüntüsü önemsenmeyen birey, zamanla duygularını göstermemeyi öğrenebilir. Bu da her yerde onu güçsüz yapacak anlamına geldiğini düşünür. Böylece “Üzülmemeliyim” veya “Kimseye belli etmemeliyim” gibi içsel kurallar geliştirebilir. Oysa kırılganlık, güçsüzlük değildir; ihtiyaçları fark etmek ve gerektiğinde destek istemek de psikolojik dayanıklılığın bir parçasıdır.

Duygusal bastırma: Hissetmemek değil, hissettirmemek

Psikolojide duygu düzenleme, duygusal tepkilerimizi nasıl deneyimlediğimizi ve ifade ettiğimizi etkileyen süreçleri kapsar. Duygusal bastırma ise kişi bir duyguyu yaşarken onun dışarıdan görünen ifadesini azaltmaya çalıştığında ortaya çıkar. Gross ve John’un (2003) araştırması, bastırmayı sık kullanan bireylerde daha düşük olumlu duygu deneyimi ve kişilerarası ilişkilerde bazı güçlüklerle ilişki bulunduğunu göstermiştir. Ama her duygu aktarımı farklıdır; bu nedenle oradaki ayrıma çok dikkat etmemiz gerekir. Burada önemli bir ayrım vardır: Her duyguyu her ortamda dile getirmemek sağlıksız değildir. Örneğin, öfkeliyken incitici sözler söylememek için duraklamak, duyguyu düzenlemeye yardımcı olabilir. Ve karşılıklı ilişki de biraz da olsa dinamiği dengeler. Ancak kişinin sürekli üzgün olmadığını söylemesi, kırgınlığını inkâr etmesi ve hiçbir şey yaşanmamış gibi davranması, duygusal ihtiyaçlarını fark etmesini zorlaştırabilir. Bastırmak, duyguyu mutlaka ortadan kaldırmaz; yalnızca ifadesini görünmez kılabilir. Her bastırılmış duygu yeniden harekete geçer, bunu unutmamak gerekir.

Anlaşılmama ve reddedilme korkusu

Duygularını paylaştığında küçümseneceğini, yanlış anlaşılacağını veya karşılık bulamayacağını düşünen biri sessiz kalmayı seçebilir. Bu da yine bir kaçış yolu olabilir. Geçmiş ilişkilerde yaşanan incinmeler, yeni ilişkilerde temkinli davranmaya yol açabilir. Kişi yakınlık isterken aynı zamanda incinmekten kaçınabilir; özlediği hâlde aramayabilir, kırıldığı hâlde “Sorun yok” diyebilir. Bu tutum her zaman ilgisizlik anlamına gelmez. Bazen kişi kendini korumaya çalışıyordur. Yine de sürekli susmak, karşılıklı anlayış ve yakınlık kurulmasını güçleştirebilir. Ve hayat daha da zorlaşır.

Duygusal maskelenme ve alışkanlık

Bazı insanlar için “İyiyim” demek zamanla otomatikleşir. Başlangıçta çatışmadan kaçınmak veya özelini korumak için seçilen bu yanıt, tekrarlandıkça kişinin kendi duygusunu kendisinden bile saklamasına dönüşebilir. Kişi ne hissettiğini sormayı erteleyebilir; bedensel gerginlik, huzursuzluk ya da tükenmişlik yaşasa da bunları yoğun gündeminin sıradan bir parçası sayabilir. Ve zaman, hiçbir şekilde bizi sıraya almaz; bu durumda da “iyiyim” demek daha da zorlaşır.

Bu nedenle duyguyu fark etmek, hemen başkalarına açıklamakla aynı şey değildir. Önce onu kendi içinde tanımak, adlandırmak ve neye ihtiyaç duyduğunu anlamak mümkündür. Ardından kiminle, ne kadarını ve ne zaman paylaşacağına kendisi karar verebilir. Duygusal açıklık, sınırsızca paylaşmak değil; kişinin kendisine karşı dürüst olabilmesidir. Bu da en önemli noktadır.

Sürekli iyi görünmenin bedeli

Gündelik yaşamda üretken, pozitif ve dayanıklı olmaya yönelik beklentiler, zor duygulara yeterince alan bırakmayabilir. Oysa üzüntü, öfke, korku ve hayal kırıklığı insan olmanın doğal parçalarıdır. Duyguları bastırmanın sosyal destek ve ilişki doyumu gibi kişilerarası sonuçlarla olumsuz yönde ilişkili olabildiğini ortaya koymuştur.

Bu süreçte çevrenin tepkisi de önem taşır. Dinleyen kişinin hemen öğüt vermek yerine anlamaya çalışması, duyguların güvenle paylaşılmasını kolaylaştırabilir. Bazen “Bunu yaşamak zor olmalı” demek, “Boş ver, geçer” demekten çok daha destekleyicidir. Yani zamanı bize denk getirmemek.

İyi olmadığımızda da kendimiz olabilmek

Belki de üzerinde düşünmemiz gereken soru şudur: İnsanlar neden üzgün olduklarını anlatmıyor değil, neden üzgün olduklarında bile iyi görünmek zorunda hissediyor? Her zaman güçlü, sakin veya mutlu olmak zorunda değiliz. Yorulabilir, ağlayabilir, kararsız kalabilir ve yardıma ihtiyaç duyabiliriz. Bunlar değerimizi azaltmaz. Sonuçta bizler robot değiliz.

Duygusal farkındalık, yalnızca olumlu duyguları değil, zorlayıcı duyguları da fark edip adlandırabilmekle başlar. Kendimize “Gerçekten nasılım?” diye sormak küçük ama anlamlı bir adımdır. Duyguları paylaşmak için güvenli bir ortam, zaman veya profesyonel destek gerekebilir. Önemli olan, kendimizi sürekli susturmak yerine iç dünyamızı anlamaya çalışmaktır.

Çünkü insan yalnızca iyi olduğu zamanlarda görülmeye ihtiyaç duymaz. Bazen en çok, iyi olmadığında da yargılanmadan dinlenmek ister. Her “İyiyim” cevabının ardında gerçekten iyi olan biri olmayabilir. Bu yüzden her “iyiyim” bir kaçış yolu olabilir.

Kaynakça

• Kaynakça
• Gross, J. J., & John, O. P. (2003). Individual differences in two emotion regulation processes: Implications for affect, relationships, and well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 85(2), 348–362. https://doi.org/10.1037/0022-3514.85.2.348
• Chervonsky, E., & Hunt, C. (2017). Suppression and expression of emotion in social and interpersonal outcomes: A meta-analysis. Emotion, 17(4), 669–683. https://doi.org/10.1037/emo0000270