Boşanma sonrası iyileşme: Karşılaştırma tuzağından çıkmak

Ne oldu?

Son günlerde Berdan Mardini’nin boşanmanın ardından yaptığı açıklamalar gündem oldu. Ama asıl önemli soru, ayrılığın kendisinden çok, insanların boşanma sonrasında duygusal olarak nasıl toparlandığı. Çünkü boşanma, yalnızca bir ilişki bitişi değil; rutinlerin, ortak kimliğin, gelecek planlarının ve sosyal çevredeki konumun yeniden düzenlenmesi demek.

Bu tür haberler bir kişiye dair olsa da, geniş kitlelerde benzer duyguları tetikler: “Ben olsam nasıl davranırdım?”, “Karşı taraf nasıl görünüyor?”, “Acaba ben de böyle mi görünmeliyim?” İşte burada psikoloji devreye girer. Boşanma sonrası iyileşme, çoğu zaman dışarıdan görünen tavırdan çok, içeride yaşanan değerlendirmelerle ilgilidir.

İnsanlar ne düşünüyor, ne hissediyor, nasıl davranıyor?

Boşanma sonrası insanlar aynı anda birkaç duygu yaşayabilir: üzüntü, rahatlama, öfke, suçluluk, utanç, merak ve bazen de özgürleşme hissi. Bu karışım, iyileşmeyi doğrusal olmayan bir süreç hâline getirir. Bir gün daha güçlü hissederken ertesi gün eski bir fotoğraf, bir şarkı ya da sosyal medyada görülen bir paylaşım duyguları yeniden canlandırabilir.

Davranış tarafında ise iki uç sık görülür. Bazıları görünürde “çok iyi” görünmeye çalışır, bazıları ise tamamen geri çekilir. İkisinin de altında, çevrenin bakışından etkilenme vardır. Özellikle sosyal medya çağında insanlar, kendi süreçlerini başkalarının “daha düzgün”, “daha medeni” ya da “daha güçlü” görünen halleriyle karşılaştırma eğilimindedir. Bu karşılaştırma, kişi iyileşirken bile yetersizlik hissi üretebilir.

Bir başka önemli nokta, toplumun boşanmaya yüklediği anlamdır. Kimi çevrelerde boşanma, başarısızlık gibi algılanabilir; kimi çevrelerde ise sınır koyma ve kendini koruma olarak görülür. İnsanlar çoğu zaman yalnızca kendi duygularıyla değil, “insanlar ne der?” sorusuyla da uğraşır. Bu nedenle iyileşme, bazen duygusal değil sosyal bir mücadele gibi yaşanır.

Psikolojik açıklama

Bu süreci anlamak için en temel kavramlardan biri sosyal karşılaştırmadır. Leon Festinger’in 1954’te ortaya koyduğu bu kurama göre insanlar kendilerini değerlendirmek için başkalarıyla kıyas yapar. Boşanma sonrasında bu kıyas, özellikle görünürlük üzerinden işler: Kim daha sakin görünüyor, kim daha çabuk toparlanmış, kim daha “olgun” davranmış? Oysa dışarıdaki görünüş, içerideki iyileşmeyi doğru anlatmaz.

İkinci önemli kavram, kimlik yeniden yapılanmasıdır. Evlilik sona erdiğinde yalnızca “eş” rolü değil, o role bağlı alışkanlıklar da değişir. Kişi kendine şu soruları sormaya başlar: “Ben artık kimim?”, “Hayatımın düzeni neye benzeyecek?”, “İnsanlarla nasıl ilişki kuracağım?” Bu sorulara verilen cevaplar zamanla oluşur. İyileşme, eski kimliği silmek değil; yeni bir benlik anlatısı kurmaktır.

Üçüncü olarak, duygu düzenleme önemlidir. İnsanlar acıyı bastırarak, konuşarak, yazarak, yürüyüş yaparak, yakınlarından destek alarak ya da sınır koyarak baş etmeye çalışır. Herkesin yöntemi farklıdır; önemli olan duyguyu inkâr etmek yerine onu taşıyabilmektir. Bazı insanlar hızla “normal” görünmeye çalışır, ama içten içe yas süreci devam eder. Bu da sosyal medyada görülen “çok medeni” ya da “çok güçlü” görüntülerin neden yanıltıcı olabileceğini açıklar.

Araştırmalar ne söylüyor?

Sosyal karşılaştırma kuramı, insanların belirsizlik dönemlerinde başkalarına daha çok baktığını söyler. Boşanma gibi yaşam geçişlerinde belirsizlik arttığı için kıyaslama da artabilir. Bu yüzden insanlar, kendi yaşamlarını değerlendirmek için benzer deneyimler yaşayanlara, hatta tanımadıkları kişilerin paylaşımlarına bile dikkat kesilir.

Araştırmalar ayrıca şunu gösterir: Dışarıdan “iyi görünmek”, içeride iyi olmakla aynı şey değildir. Bir kişi ayrılıktan sonra sosyal olarak dengeli görünebilir ama duygusal olarak hâlâ yoğun bir sarsıntı yaşıyor olabilir. Bu nedenle iyileşmeyi, “ne kadar çabuk toparladım?” sorusuyla değil, “günlük hayatımı ne kadar sürdürebiliyorum?” sorusuyla değerlendirmek daha sağlıklıdır.

Bir başka bulgu da şudur: Karşılaştırma çoğu zaman yukarı doğru yapıldığında, yani kişi kendinden daha iyi durumda gördüğü insanlara baktığında, kendini yetersiz hissetme artabilir. Sosyal medyada eksiksiz görünen hayatlar, boşanma sonrası kişide “Ben neden böyle değilim?” duygusunu güçlendirebilir. Bu yüzden iyileşme döneminde karşılaştırma kaynaklarını azaltmak, duygusal yükü hafifletebilir.

Günlük hayatta ne işimize yarar?

Boşanma sonrası toparlanmayı kolaylaştırmak için ilk adım, duyguların karışık olabileceğini kabul etmektir. Bir gün rahatlamak, ertesi gün üzülmek çelişki değil; iyileşmenin doğal parçasıdır. Kendinize tek bir duygu yakıştırmak yerine, değişken bir süreçten geçtiğinizi hatırlamak daha gerçekçidir.

İkinci adım, sosyal karşılaştırmayı azaltmaktır. Her ayrılık dışarıdan görünmez; bu yüzden başkalarının ilişki sonrası tavrını kendi ölçünüz yapmayın. Sosyal medya kullanımını biraz sınırlamak, tetikleyici hesaplardan uzak durmak ve sadece “nasıl görünüyorum?” sorusuna değil, “nasıl hissediyorum?” sorusuna odaklanmak faydalı olabilir.

Üçüncü adım, yeni bir düzen kurmaktır. Uyku, yemek, hareket, iş rutini ve sosyal temas gibi temel alışkanlıklar, duygusal iyileşmenin zeminini oluşturur. Ayrıca güvenilir bir arkadaşla konuşmak, bir uzman desteği almak ya da günlük tutmak da süreci taşıyabilir. Eğer yoğun sıkıntı uzun sürüyorsa, bir psikolog ya da psikiyatristten destek istemek yararlı olabilir.

Son olarak, iyileşmeyi “eskiye dönmek” olarak değil, “yeni bir dengede yaşamak” olarak görmek gerekir. Boşanma bir bitiş olabilir; ama psikolojik açıdan aynı zamanda yeniden yapılanma fırsatıdır. İyileşme, başkalarıyla yarışarak değil, kendi hızınızı tanıyarak güçlenir.

Kaynaklar

• Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
• APA Dictionary of Psychology. “Social comparison.”

Kaynaklar

• Berdan Mardini boşanmanın ardından konuştu: O kadar medeni değilim, adliyeden el ele çıkmam (Hürriyet)
• Evliliği tek celsede bitmişti! Sessiz sedasız boşanan Berdan Mardini’den ilk açıklama: O iddiaya yanıt verdi! (Sabah)
• Tek Celsede Boşanmıştı: Berdan Mardini Sessizliğini Bozdu, Dilara Talay Hakkında Konuştu! (Onedio)