Akıllı gözlükler sosyal etkileşimi nasıl değiştiriyor?

Ne oldu?

Akıllı gözlükler yeniden gündemde. Son günlerde Samsung’un akıllı gözlüğü için ön sipariş haberleri ve Samsung ile Google’ın “Intelligent Eyewear” tanıtımı konuşuluyor; buna moda markalarının teknolojiyle birleşen gözlükleri de eşlik ediyor. Kısacası gözlük, yalnızca görmeyi destekleyen bir araç olmaktan çıkıp kameraya, ekrana, asistana ve bildirimlere açılan bir arayüz haline geliyor.

Bu gelişme psikolojik olarak önemli çünkü gözlük yüzün tam üzerinde, yani sosyal etkileşimin merkezinde taşıdığımız bir nesne. Telefonu cebimize koyabiliriz; ama gözlük, bakışın, yüz ifadesinin ve beden dilinin tam ortasında durur. Bu yüzden akıllı gözlükler yalnızca “yeni bir cihaz” değil, aynı zamanda “başkalarının bizi nasıl gördüğünü” de etkileyen bir sosyal sinyal haline gelir.

İnsanlar ne düşünüyor, ne hissediyor, nasıl davranıyor?

Bir grup insan akıllı gözlüğü verimlilik, hız ve pratiklik vaadiyle heyecan verici buluyor. Eller serbest iletişim, anlık çeviri, yön bulma, fotoğraf çekme ya da bildirimleri hızlı görme fikri günlük yaşamı kolaylaştırabilir. Bu tarafta baskın duygular merak, kontrol hissi ve “hayatı kaçırmama” arzusudur.

Diğer tarafta ise rahatsızlık, kuşku ve mahremiyet kaygısı öne çıkar. Birinin size bakıp aynı anda kayıt alıp almadığını bilmemek, sosyal ortamda güvensizlik yaratabilir. İnsanlar bu tür teknolojiler karşısında çoğu zaman kendilerini daha çok izleniyormuş gibi hisseder; bu da davranışı daha temkinli, daha resmi veya daha mesafeli hale getirebilir.

Akıllı gözlüklerin bir başka etkisi de dikkatin parçalanmasıdır. Konuşurken bildirim almak, ekrana kısaca bakmak ya da çevrimiçi bilgilerle sürekli desteklenmek, karşı tarafın sözünü “tam dinliyor muyum?” sorusunu gündeme getirir. Bu durum, ilişkilerde küçük ama birikimli kopukluklar yaratabilir: İnsanlar kendilerini ikinci planda hissedebilir, konuşmanın akışı bozulabilir ve etkileşim daha yüzeysel algılanabilir.

Psikolojik açıklama

Burada birkaç psikolojik mekanizma birlikte çalışır. İlk olarak, özsunum devreye girer: İnsanlar sosyal ortamlarda nasıl göründüklerini dikkatle yönetir. Gözlük, görünür bir aksesuar olduğu için yalnızca işlevsel değil, aynı zamanda kimlik taşıyan bir nesnedir. Kimi kişi için “ileri teknoloji kullanan biri” imajı verirken, kimisi için “her an çevrimiçi ve ulaşılamaz” bir izlenim yaratabilir.

İkinci mekanizma, spotlight effect yani insanların kendilerini başkalarının gözünde olduğundan daha görünür sanmasıdır. Akıllı gözlük takan biri, çevresindekilerin onu sürekli yargıladığını düşünebilir; aynı şekilde karşı taraf da “beni kaydediyor mu?” diye kendi görünürlüğünü abartılı biçimde hissedebilir. Bu karşılıklı hassasiyet, sosyal rahatlığı azaltabilir.

Üçüncü olarak, dikkat bölünmesi ve medya çoklu görevlendirme meselesi önemlidir. Bir yandan konuşup bir yandan bildirim okumak ya da bilgi aramak, sosyal etkileşimde tam var olmayı zorlaştırır. İlişkilerde en değerli şeylerden biri olan “karşımdaki beni gerçekten duyuyor” hissi zedelenebilir. Bu yüzden akıllı gözlükler, yalnızca zaman kazandıran değil, dikkat ekonomisini de yeniden düzenleyen cihazlardır.

Son olarak, teknolojiye karşı gelişen alışkanlık döngüleri unutulmamalı. Bildirim, küçük ödül ve hızlı kontrol hissi, cihazı tekrar tekrar kontrol etmeyi güçlendirir. Bu durum bağımlılık demek değildir; ama sürekli erişim hissi, insanın “an” içinde kalmasını zorlaştırabilir. Sosyal etkileşimde gözlük, bir araca değil, bir dikkat alışkanlığına dönüşebilir.

Araştırmalar ne söylüyor?

Psikolojide sosyal etkileşimleri anlamak için kullanılan klasik bir yaklaşım, Erving Goffman’ın özsunum çerçevesidir. Goffman, insanların sosyal yaşamı bir tür sahne gibi yönettiğini anlatır; kıyafetler, mimikler ve aksesuarlar bu sunumun parçasıdır. Akıllı gözlükler bu açıdan sadece teknoloji değil, aynı zamanda güçlü bir izlenim yönetimi aracıdır.

Gilovich, Medvec ve Savitsky’nin 2000 tarihli çalışması “spotlight effect”i ortaya koymuştur: İnsanlar, kendi görünüşlerinin ve davranışlarının başkaları tarafından sanıldığından fazla fark edildiğini düşünmeye eğilimlidir. Akıllı gözlüklerde bu etki daha da belirgin olabilir; çünkü cihaz yüzün ortasındadır ve mahremiyet sinyali taşıyabilir.

Ophir, Nass ve Wagner’in 2009 tarihli çalışması ise medya çoklu görevlendirmesinin dikkat kontrolüyle ilişkisini tartışır. Sürekli geçiş yapan dikkat, derin odaklanmayı zorlaştırabilir. Akıllı gözlükler de bilgiye hızlı erişim sağlarken, sosyal temas sırasında zihni sık sık bölme riski taşır. Bu nedenle mesele yalnızca teknoloji kullanmak değil, teknolojinin ne zaman ve nasıl kullanıldığıdır.

Günlük hayatta ne işimize yarar?

Akıllı gözlükleri tartışırken “iyi” ya da “kötü” demek yerine, hangi sosyal ortamda ne yaptığını düşünmek daha yararlıdır. Örneğin iş toplantısında, aile yemeğinde ya da yakın bir sohbet sırasında cihazın dikkat dağıtıp dağıtmadığına bakmak önemli bir fark yaratır. Teknoloji, ilişkiyi desteklediğinde yararlıdır; ilişkiyi görünmez biçimde böldüğünde ise maliyeti artar.

Bir diğer yarar, sınır koymayı öğrenmektir. Bildirimleri azaltmak, kayıt alma niyetini açıkça belirtmek ve karşıdakinin rahatlığını gözetmek sosyal güveni artırır. Çünkü çoğu insan için asıl mesele cihazın kendisi değil, cihazın yarattığı belirsizliktir. Ne yaptığının anlaşılır olması, kaygıyı azaltır ve iletişimi rahatlatır.

Son olarak, akıllı gözlüklerin bize basit ama önemli bir soru sormasını sağlayabilir: Ben bu anda gerçekten kiminle birlikteyim? Teknoloji, hayatı kolaylaştırabilir; ama ilişki kurmanın temel malzemesi hâlâ dikkat, açıklık ve karşılıklılık. Akıllı gözlükler sosyal etkileşimi dönüştürürken, bize en çok bunu hatırlatır.

Kaynaklar

• Goffman, E. (1959). The Presentation of Self in Everyday Life.
• Gilovich, T., Medvec, V. H., & Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one’s own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211–222.
• Ophir, E., Nass, C., & Wagner, A. D. (2009). Cognitive control in media multitaskers. Proceedings of the National Academy of Sciences, 106(37), 15583–15587.

Kaynaklar

• Samsung'un ilk akıllı gözlüğü ön siparişe açıldı: İşte özellikleri ve fiyatı (DonanımHaber)
• Samsung ve Google, "Intelligent Eyewear" serisi akıllı gözlüklerini tanıttı (Teknoloji haberleri - LOG)
• Gentle Monster, yeni akıllı gözlüklerini Joaquin Phoenix ile tanıtıyor (Buseterim.com.tr)