Geçmiş Susar, Bilinçdışı Konuşur: Farkında Olmadığımız Zihinsel İzler

Geçmiş Susar, Bilinçdışı Konuşur: Farkında Olmadığımız Zihinsel İzler

İnsan bazen bir olayın üzerinden yıllar geçtiğini düşünür. Unuttuğunu, geride bıraktığını, hatta artık kendisini etkilemediğini söyler. Fakat bir gün, hiç beklemediği bir anda duyduğu bir ses, karşılaştığı bir bakış ya da sıradan bir cümle, onu geçmişte hissettiği bir duyguyla yeniden karşı karşıya bırakabilir.

İşte tam da böyle anlarda insanın aklına bir soru gelir: Gerçekten unuttuğumuz şeyler, üzerimizde iz bırakmaya devam edebilir mi?

Çoğumuz kendimizi tanıdığımızı düşünürüz. Neyi sevdiğimizi, neden üzüldüğümüzü, hangi durumlarda öfkelendiğimizi bildiğimize inanırız. Ancak bazen kendi davranışlarımız karşısında bile şaşkınlığa düşeriz. Önemsiz görünen bir eleştiriye neden bu kadar kırıldığımızı, bazı insanlara neden kolayca güvenemediğimizi ya da benzer durumlarda neden sürekli aynı tepkileri verdiğimizi anlamakta zorlanırız.

Belki de insan zihninin en ilginç tarafı budur: Her düşüncemizin ve davranışımızın nasıl ortaya çıktığını her zaman bilemeyiz.

Psikolojide günlük dilde sıklıkla “bilinçaltı” olarak ifade edilen konu, bilimsel açıdan farklı bilinçdışı zihinsel süreçleri kapsayan geniş bir tartışma alanıdır. Zihnimiz yalnızca farkında olduğumuz düşüncelerden oluşmaz. Algılarımız, öğrendiklerimiz, alışkanlıklarımız ve belleğimizle ilgili bazı işlemler, bilinçli bir çaba göstermemize gerek kalmadan gerçekleşebilir.

Peki, bu görünmeyen süreçler hayatımızı ne kadar etkiliyor?

Geçmiş Bazen Bir Duyguda Saklıdır

Bir çocuğun sürekli eleştirildiği bir ortamda büyüdüğünü düşünelim. Düşüncelerini dile getirdiğinde küçümsenen, hata yaptığında sert tepkilerle karşılaşan bu çocuk, zamanla kendisini ifade etmekten çekinmeyi öğrenebilir.

Yıllar geçer. Çocuk büyür, farklı ortamlara girer, yeni insanlar tanır. Belki artık kimse ona geçmişteki gibi davranmıyordur. Ancak bir toplantıda söz almak istediğinde hâlâ tereddüt edebilir. Bir eleştiriyle karşılaştığında kendisini olduğundan daha fazla tehdit altında hissedebilir.

Bu örnek, geçmiş deneyimlerin sonraki davranışlarla nasıl ilişkilendirilebileceğini düşünmemizi sağlar. Elbette her çekingenliğin veya eleştiriye duyarlılığın nedeni çocukluk değildir. İnsan davranışları tek bir olayla açıklanamayacak kadar karmaşıktır.

Yine de geçmişte öğrendiklerimizin bugün dünyayı nasıl değerlendirdiğimiz üzerinde etkili olabileceğini göz ardı edemeyiz.

Bana kalırsa burada üzerinde durulması gereken asıl mesele, geçmişin bizi ne ölçüde etkilediğinden önce, bu etkilerin farkına varıp varamadığımızdır.

Çünkü insan bazen yaşadığı olayın kendisini değil, o olayla birlikte öğrendiği bir düşünce biçimini hayatı boyunca taşır.

“Yanlış yaparsam sevilmem.”

“Duygularımı gösterirsem zayıf görünürüm.”

“İnsanlara güvenirsem hayal kırıklığına uğrarım.”

Bunlar herkes için geçerli düşünceler değildir. Ancak bazı bireylerin deneyimleri sonucunda geliştirebildiği inançlara örnek oluştururlar. Üstelik bu tür düşünceler zamanla o kadar alışıldık hâle gelebilir ki kişi onları sorgulamayı bile unutabilir.

Zihnimiz Her Şeyi Hatırlamak Zorunda mı?

Bir insanın geçmişte yaşadığı her olayı ayrıntılarıyla hatırlaması mümkün değildir. Ancak hatırlamak ile öğrenmiş olmak aynı şey değildir.

Psikolojide “örtük bellek” olarak adlandırılan süreç, geçmiş deneyimlerin bilinçli biçimde hatırlanmadan sonraki performansımızı etkileyebilmesini ifade eder.

Bellek araştırmacısı Daniel Schacter (1987), örtük belleğin insan zihnindeki işleyişini ele alırken geçmiş öğrenmelerin açık bir hatırlama olmaksızın da kendisini gösterebildiğini incelemiştir.

Örneğin daha önce gördüğümüz bir kelimeyi, onu nerede gördüğümüzü hatırlamasak bile sonraki bir görevde daha kolay tamamlayabiliriz.

Bu küçük örnek bile belleğimizin yalnızca bilinçli olarak hatırladığımız anılardan ibaret olmadığını göstermeye yeter.

Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Örtük bellek, bütün duygusal sorunlarımızın unutulmuş ya da bastırılmış anılardan kaynaklandığı anlamına gelmez. Bilimsel olarak gösterilen bir bellek etkisini, insan davranışlarının tamamını açıklayan gizemli bir güce dönüştürmek doğru değildir.

Belki de bilinçdışı süreçleri anlamanın en sağlıklı yolu, onları olduğundan daha gizemli göstermeden, insan zihninin doğal işleyişinin bir parçası olarak değerlendirmektir.

Gerçekten Kendi Kararlarımızın Farkında mıyız?

Birini sevdiğimizde bunun nedenini açıklayabiliriz. Bir karar verdiğimizde mantıklı gerekçeler sıralayabiliriz. Bir davranışımız eleştirildiğinde neden öyle davrandığımızı anlatabiliriz.

Peki, yaptığımız açıklamalar her zaman gerçek nedenleri bütünüyle yansıtır mı?

Nisbett ve Wilson’ın (1977) çalışması, insanların bazı zihinsel süreçlerin işleyişine doğrudan erişemeyebileceğini ve davranışlarını açıklarken zaman zaman kendilerine makul gelen gerekçeler oluşturabileceklerini tartışmıştır.

Bu bulgular, kendimizi hiç tanımadığımız anlamına gelmez. Fakat kendimiz hakkındaki değerlendirmelerimizin de yanılabilir olduğunu hatırlatır.

Bir insanın “Ben zaten böyleyim.” diyerek yıllardır sürdürdüğü davranışlarını düşünelim.

Gerçekten böyle midir?

Yoksa bazı davranışları o kadar uzun süredir tekrar etmektedir ki artık onları kişiliğinin değişmez bir parçası olarak mı görmektedir?

Belki de kendimizi tanımanın önündeki en büyük engellerden biri, kendimiz hakkında verdiğimiz kararları bir daha sorgulamamaktır.

Çünkü insan yalnızca başkalarını değil, bazen kendisini de eksik değerlendirebilir.

Kendimizi Tanımak, Kendimizi Sorgulamakla Başlar

Hayatımızda tekrar eden bazı davranışları fark etmek kolay değildir. Özellikle yoğun duygular yaşadığımız anlarda düşüncelerimizin ne kadarının alışkanlıklarımızdan, ne kadarının içinde bulunduğumuz durumdan etkilendiğini ayırt etmekte zorlanabiliriz.

Ancak farkındalık geliştirmek mümkündür.

Bir tartışma sırasında neden hemen savunmaya geçtiğimizi düşünmek, bir eleştiri karşısında neden yoğun bir huzursuzluk yaşadığımızı gözlemlemek ya da sürekli ertelediğimiz kararların ardındaki düşünceleri değerlendirmek, kendimizi anlamaya yönelik önemli adımlar olabilir.

Bununla birlikte her davranışımızın altında derin ve gizli bir anlam aramamız gerektiğini de düşünmüyorum.

Bazen sadece yorgunuzdur. Bazen stresliyizdir. Bazen de içinde bulunduğumuz koşullar davranışlarımızı doğrudan etkiler.

İnsan psikolojisini anlamak, her olayın arkasında saklı bir geçmiş aramak değil; biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenleri birlikte değerlendirebilmektir.

Bu nedenle kendimizi tanımak, geçmişimizdeki bütün soruların cevabını bulmak zorunda olduğumuz bir yolculuk değildir. Daha çok bugün verdiğimiz tepkilere dikkat etmeyi, düşüncelerimizi sorgulamayı ve gerektiğinde yeni davranış biçimleri geliştirmeyi öğrenmektir.

Peki, Geçmişin Gölgesinden Çıkmak Mümkün mü?

Geçmişi değiştiremeyiz. Söylenmiş sözleri geri alamayız. Yaşanmış olayları hiç yaşanmamış hâle getiremeyiz.

Ancak geçmişin bugünkü hayatımızı nasıl etkilediğini anlamaya çalışabiliriz.

İnsan öğrenen bir varlıktır. Yeni deneyimler kazanabilir, alışkanlıklarını değiştirebilir, düşüncelerini yeniden değerlendirebilir. Geçmişte öğrendiği bir davranışı hayatının sonuna kadar sürdürmek zorunda değildir.

Belki de burada asıl önemli olan, geçmişten tamamen kurtulmak değil, geçmişin bugünkü seçimlerimiz üzerindeki olası etkilerini fark edebilmektir.

Çünkü geçmişimiz kim olduğumuzun bir parçası olabilir; ancak kim olacağımızı tek başına belirlemek zorunda değildir.

İnsan zihninin bütün sırlarını çözmüş değiliz. Bilinçdışı süreçlerin nasıl işlediğine ilişkin bilimsel araştırmalar da gelişmeye devam ediyor. Fakat bugün bildiklerimiz bile kendimize daha dikkatli bakmamız için yeterli bir neden sunuyor.

Belki kendimize daha sık şu soruyu sormalıyız:

“Bugün verdiğim tepkiler gerçekten bugünün bir sonucu mu, yoksa geçmişte öğrendiğim bazı alışkanlıklar da bu tepkilerde rol oynuyor olabilir mi?”

Bu sorunun her zaman kolay bir cevabı olmayacaktır.

Ama belki de insanın kendisini tanıma yolculuğu, bütün cevaplara sahip olmakla değil, doğru soruları sormaya cesaret etmekle başlar.

Çünkü geçmiş bazen susar. Fakat onun bize öğrettikleri, farkında olmadığımız davranışlarımızda yaşamaya devam edebilir.

Kaynakça

• Bargh, J. A., & Chartrand, T. L. (1999). The unbearable automaticity of being. American Psychologist, 54(7), 462–479. https://doi.org/10.1037/0003-066X.54.7.462
• Nisbett, R. E., & Wilson, T. D. (1977). Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes. Psychological Review, 84(3), 231–259. https://doi.org/10.1037/0033-295X.84.3.231
• Schacter, D. L. (1987). Implicit memory: History and current status. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 13(3), 501–518. https://doi.org/10.1037/0278-7393.13.3.501