Bilinçaltı Nedir? Psikolojide Ne Anlama Gelir?

Bilinçaltı nedir?

Bilinçaltı, Türkçede en sık kullanılan ama bilimsel karşılığı her zaman net olmayan kavramlardan biridir. İnsanlar bu sözcükle genellikle, farkında olmadan düşündüğümüz, hissettiğimiz ya da yaptığımız şeyleri anlatır. Psikolojide buna daha doğru biçimde bilinçdışı süreçler denir. Yani zihnin bir bölümü sürekli “arkada” çalışır; ama bu, gizemli ya da doğaüstü bir güç olduğu anlamına gelmez.

Kavramın kökleri büyük ölçüde psikanalitik geleneğe, özellikle de Sigmund Freud’un çalışmalarına dayanır. Freud, zihnin yalnızca bilinçli düşüncelerden ibaret olmadığını; bastırılmış istekler, çatışmalar ve anıların da davranışı etkileyebileceğini ileri sürdü. Bugün psikoloji bu fikri daha geniş ve daha temkinli ele alır: İnsan davranışının bir kısmı otomatikleşmiş süreçlerle, öğrenilmiş çağrışımlarla ve alışkanlıklarla yönetilir. Bu nedenle “bilinçaltı” gündelik dilde kullanışlı olsa da, bilimsel yazında çoğu zaman bilinçdışı ya da otomatik süreçler gibi ifadeler tercih edilir.

Günlük hayattan örnekler

Bilinçaltı denince akla ilk gelen şey, kişinin “neden böyle yaptığını” tam açıklayamadan davranmasıdır. Örneğin bir yere girdiğinizde belirli bir kokunun size bir okul anısını hatırlatması, fark etmeden tanıdığınız bir sesi duyunca huzur ya da gerilim hissetmeniz, otomatik bir çağrışımın işlediğini gösterir. Burada zihniniz önceki deneyimleri hızlıca tarar; siz daha düşünmeden beden ve duygu tepki verebilir.

Bir başka örnek de alışkanlıklardır. Telefona elinizin sık sık otomatik olarak gitmesi, yolunuzu düşünmeden aynı sokaktan yürümek, konuşurken bazı kelimeleri hep aynı biçimde seçmek… Bunlar “bilinçaltı mesaj” değil, tekrarla yerleşmiş öğrenmelerin sonucudur. Yani bilinçaltı çoğu zaman gizli bir güçten çok, zihnin hızlı ve pratik çalışma biçimidir.

İlişkilerde de benzer bir durum görülür. Bazı insanlar eleştiri duyduğunda hemen savunmaya geçer, bazıları geri çekilir, bazıları ise aşırı onay arar. Kişi bunu her zaman bilinçli olarak seçmez; geçmiş deneyimler, bağlanma örüntüleri ve öğrenilmiş koruyucu tepkiler otomatik biçimde devreye girebilir. Bu yüzden insanlar bazen “Ben aslında böyle biri değilim” der; çünkü davranışın altında işleyen süreçler farkında olmadan çalışıyordur.

Neden olur?

Bilinçaltı denilen şeyin arkasında birkaç psikolojik mekanizma vardır. Birincisi, otomatikleşmedir: Tekrar eden davranışlar zamanla düşünmeden yapılır. Araba kullanmak, klavyede yazmak ya da tanıdık bir ortamda nasıl davranacağınızı bilmek buna örnektir. Zihin enerji tasarrufu yapar; her şeyi tek tek yeniden değerlendirmek yerine bazı işleri otomatik pilotta yürütür.

İkincisi, duygusal öğrenmedir. Bir olay sizi korkuttuysa, utandırdıysa ya da rahatlatıysa, bedeniniz benzer ipuçlarını sonraki karşılaşmalarda hızla yakalayabilir. Siz “neden böyle hissettim?” diye düşünürken, aslında geçmiş deneyimlerin bıraktığı izler etkinleşmiş olabilir. Bu süreçte bellek, dikkat ve duygu birlikte çalışır.

Üçüncü etken, savunmalar ve zihinsel kısayollardır. Kimi zaman insanlar zor duyguları doğrudan görmek yerine erteler, küçümser ya da başka yöne çevirir. Bu, her zaman bilinçli bir kaçış değildir; zihnin kendini koruma çabası olabilir. Aynı şekilde, hızlı karar vermek için kullandığımız sezgiler de her zaman tam bilinçli değildir. Bu nedenle bilinçaltı, çoğu zaman farkındalık dışı kalan ama davranışı etkileyen süreçlerin toplamı gibi düşünülebilir.

Nasıl fark edilir ve başa çıkılır?

Bilinçaltını “görmek” çoğu zaman bir anda olmaz; daha çok tekrar eden örüntüleri fark etmekle başlar. Hangi durumlarda aynı tepkiyi veriyorsunuz? Hangi kişiler, ses tonu, ortam ya da konu sizi beklenmedik biçimde etkiliyor? Duygularınızla davranışlarınız arasındaki bağlantıyı izlemek, görünmeyen süreçleri anlamanın en iyi yollarından biridir. Bu yüzden kısa bir duygu günlüğü tutmak, tetikleyicileri not etmek ve “Şu anda ne hissediyorum, bunu ne başlattı?” diye sormak yararlı olabilir.

Başa çıkmanın bir diğer yolu, otomatik tepkilerle araya küçük bir durak eklemektir. Hızlı öfke, ani kaçınma ya da kendiliğinden onay arama gibi tepkiler geldiğinde, birkaç saniye nefes almak ve durumu adlandırmak zihinsel farkındalığı artırır. Bu, bilinçaltını tamamen ortadan kaldırmaz; ama onun sizi sürükleme gücünü azaltabilir. Eğer bazı tekrar eden tepkiler ilişkilerinizi, işlevselliğinizi ya da ruh halinizi belirgin biçimde zorluyorsa, bir psikolog ya da psikiyatristle görüşmek faydalı olabilir. Çünkü bazen kişi, kendi örüntüsünü tek başına görmekte zorlanır.

Şunu da unutmamak gerekir: Bilinçaltı, her davranışı açıklayan tek anahtar değildir. İnsan davranışı; kişilik, öğrenme, kültür, stres, biyoloji ve içinde bulunulan koşulların birlikte ürünüdür. Bu yüzden “bilinçaltım böyle istedi” demek yerine, “Bende hangi otomatik süreçler çalışıyor olabilir?” diye sormak daha gerçekçi ve bilimsel bir yaklaşım olur.

Benzer ve karıştırılan kavramlar

Bilinç, kişinin o anda farkında olduğu düşünce ve yaşantılardır. Bilinçdışı, farkında olunmayan ama davranışı etkileyebilen süreçlerdir. Örtük bellek ise bir deneyimi açıkça hatırlamasanız bile onun davranışınızı etkilemesiyle ilgilidir. Örneğin bir beceriyi nasıl yaptığınızı tek tek anlatamasanız da onu uygulayabiliyorsanız, örtük bellek devrededir.

İçgüdü ve alışkanlık da sık karıştırılır. İçgüdü, daha doğuştan gelen eğilimlere işaret ederken; alışkanlık, öğrenme yoluyla oluşur. “Alt bilinç”, “gizli zihin gücü” ya da “evrenin gönderdiği mesajlar” gibi ifadeler ise psikolojide bilimsel kavramlar değildir. Bu tür söylemler popüler kültürde yer bulsa da, psikolojinin kullandığı dil daha ölçülü ve test edilebilir olmayı hedefler.

Psychology Times yazarlarından

• Bilinç ve Bilinçaltı: Görünmeyen Gücü Anlamak ve Yönetmek
• Bilinçaltı Kilidi: Değişim Neden Hep Aynı Yerde Tıkanır
• Hipnotik Regresyon: Bilinçaltına Yolculuk ve Psikolojik İyileşme Süreci
• Bilinçaltı Değişirse Hayat Değişir mi?: Bilinçaltının Gerçekliği İnşa Eden Nörobiyolojik Mekanizması
• Travma ve Bilinçaltı: Derinlerde Saklanan İzler

Kaynaklar

• American Psychological Association. (n.d.). Unconscious. In APA Dictionary of Psychology.
• Freud, S. (1915). The Unconscious.