Psikolojik Şiddet Nedir? Günlük Hayatta Ne Anlama Gelir?

Psikolojik şiddet ne demek?

Psikolojik şiddet, bir kişinin başka birine söz, davranış, tutum ya da ilişki dinamiği üzerinden korku, baskı, değersizlik, suçluluk ya da çaresizlik hissettirmesidir. Fiziksel iz bırakmadığı için çoğu zaman “o kadar da kötü değil” diye küçümsenir; oysa etkisi uzun sürebilir ve kişinin benlik algısını ciddi biçimde sarsabilir.

Psikoloji açısından bu kavram, sadece kırıcı sözlerden ibaret değildir. Sürekli eleştirme, alay etme, tehdit etme, manipüle etme, izolasyona zorlama, iletişimi cezalandırma ve kişinin gerçeklik algısını zedeleme gibi davranışları da kapsar. Yani mesele yalnızca “sert konuşmak” değil; karşı tarafın duygusal güvenliğini sistemli biçimde aşındırmaktır.

Günlük dilde “duygusal şiddet” ve “psikolojik şiddet” ifadeleri sık sık birbirinin yerine kullanılır. İkisi çok yakın kavramlardır; ancak psikolojik şiddet daha geniştir ve kontrol, korkutma, baskı, aşağılanma gibi ilişki örüntülerini de içerir. Bu nedenle tek bir öfkeli cümleyle değil, tekrar eden bir örüntüyle değerlendirilir.

Günlük hayattan örnekler

Psikolojik şiddet çoğu zaman çok tanıdık ve sıradan görünen anlarda ortaya çıkar. Örneğin bir partnerin “Sensiz kimse seni istemez”, “Bunu da yapamayacak kadar yetersizsin” demesi, karşı tarafın özgüvenini hedef alır. Ya da biri, diğerinin arkadaşlarıyla görüşmesini sürekli sorgulayarak onu yavaş yavaş yalnızlaştırabilir. Bunlar tek başına anlaşmazlık gibi görünse de tekrar ettikçe baskı düzenine dönüşür.

Bir başka örnek de “sessiz cezalandırma”dır. Tartışma sonrası kısa bir mola vermek sağlıklı olabilir; ama amaç karşı tarafı endişede bırakmak, cezalandırmak ve güç göstermekse durum değişir. Benzer şekilde, sürekli suçlama, küçümseme, “Sen çok hassassın, ben bir şey yapmadım” diyerek yaşananları inkâr etme ya da karşı tarafı kendi algısından şüphe ettirme de psikolojik şiddetin sık görülen biçimlerindendir.

İş yerinde de benzer örüntüler görülebilir. Topluluk önünde küçük düşürme, başarıyı yok sayma, sürekli hata arama, gerçekçi olmayan beklentiler koyma ya da kişinin emeğini değersizleştirme, çalışma ortamını psikolojik olarak yıpratır. Burada mesele yalnızca yoğun iş temposu değil; kişinin sistemli biçimde baskı altında tutulmasıdır.

Neden olur?

Psikolojik şiddeti anlamak için yalnızca bireyin öfkesine bakmak yetmez; güç ilişkilerine de bakmak gerekir. Kontrol ihtiyacı yüksek kişiler, ilişkiyi eşitlik temelinde değil, üstünlük temelinde kurmaya çalışabilir. Bu durumda korkutma, suçlama ve değersizleştirme bir “yönetme” aracı haline gelir. Sosyal psikoloji açısından bu, gücün yanlış kullanımı ve karşı tarafı bağımlı hale getirme çabasıdır.

Bir diğer etken öğrenilmiş davranışlardır. Bazı kişiler, çocuklukta gördükleri iletişim biçimlerini yetişkin ilişkilerine taşır. Evde bağırma, aşağılama, tehdit ya da sessiz cezalandırma normalse, kişi bunları “ilişki kurmanın yolu” sanabilir. Bu, davranışı mazur göstermez; ama neden tekrarlandığını anlamaya yardımcı olur.

Ayrıca bilişsel yanlılıklar da bu döngüyü besleyebilir. Örneğin kişi, “Bunu hak etmiş olmalıyım” diye düşünüp yaşadığını kişisel kusur gibi yorumlayabilir. Ya da karşı tarafın ara sıra iyi davranmasını, bütün kötü davranışları dengeleyen bir şey sanabilir. Bu dalgalı örüntü, kişinin olup biteni net görmesini zorlaştırır ve ilişkiye tutunmasını artırabilir.

Psikolojik şiddetin arkasında yalnızca failin davranışı değil, çevrenin tepkisi de olabilir. Yakınların “abartıyorsun” demesi, olayın adını koymayı zorlaştırır. Toplumsal olarak “özel meseleye karışmama” eğilimi de şiddetin görünmez kalmasına katkı sağlar. Bu yüzden psikolojik şiddet, çoğu zaman yalnızca iki kişi arasında yaşanan bir sorun değil, ilişkisel ve kültürel bir örüntüdür.

Nasıl fark edilir ve başa çıkılır?

Psikolojik şiddeti fark etmenin ilk adımı, davranışın sizde yarattığı etkiye dikkat etmektir. Sürekli tetikte hissediyor, kendinizi açıklamak zorunda kalıyor, karar verirken aşırı korkuyor, kendi hafızanıza ve algınıza güvenemiyorsanız bu önemli bir işarettir. Tek bir olay değil, tekrar eden örüntü belirleyicidir.

Şu sorular yardımcı olabilir: “Bu kişiyle konuştuğumda kendim gibi mi hissediyorum, yoksa küçülmüş mü?”, “İlişkide korku mu var, güven mi?”, “Sınır koyduğumda saygı mı görüyorum, ceza mı?”. Bu tür sorular, davranışların normal bir anlaşmazlık mı yoksa baskı düzeni mi olduğunu ayırt etmeye yardım eder.

Başa çıkmada ilk basamak, yaşananları adlandırmak ve mümkünse yazmaktır. Tarih, olay ve söylenenleri not etmek, hem kendinizi netleştirir hem de örüntüyü görmenizi sağlar. Güvendiğiniz bir arkadaş, aile üyesi ya da uzmanla konuşmak da yalnızlık hissini azaltır. Eğer güvenlik riski varsa, mesafe koymak ve destek planı oluşturmak önemlidir.

Herkesin ilk refleksi ilişkiden bir anda uzaklaşmak olmayabilir; bu da anlaşılır. Bazı kişiler ekonomik, duygusal ya da sosyal nedenlerle hemen adım atamaz. Böyle durumlarda hedef, önce güvenliği artırmak, sonra seçenekleri değerlendirmektir. Bir psikolog veya psikiyatrist, kişinin yaşadıklarını düzenlemesine ve sınırlarını güçlendirmesine yardımcı olabilir. Yaşadığınız durum kriz boyutundaysa, kendinizi kötü hissediyorsanız 112'yi arayabilir, bir ruh sağlığı uzmanına başvurabilirsiniz.

Benzer ve karıştırılan kavramlar

Psikolojik şiddet, sıradan çatışma ile karıştırılabilir. Oysa çatışmada iki tarafın da sesi vardır; psikolojik şiddette ise çoğu zaman korku, baskı ve güç eşitsizliği öne çıkar. Bir diğer karıştırılan kavram “sert iletişim”dir. Sert ama saygılı bir konuşma olabilir; fakat küçümseme, tehdit ve değersizleştirme devreye girdiğinde artık mesele iletişim tarzı değil, zarar verici bir örüntüdür.

“Manipülasyon”, “duygusal istismar” ve “zorlayıcı kontrol” de yakın kavramlardır. Manipülasyon daha çok dolaylı etkileme çabasını anlatır; duygusal istismar kişinin duygusal güvenliğine yönelik saldırıları vurgular; zorlayıcı kontrol ise Evan Stark’ın 2007’de ayrıntılandırdığı gibi, sadece tek tek olayları değil, özgürlüğü daraltan bir kontrol düzenini anlatır. Psikolojik şiddet bu kavramların bir kısmını kapsayabilir, ancak her biri aynı değildir.

Bir başka yanlış anlama da “kırıcı söz = psikolojik şiddet” denklemidir. Tek bir düşüncesiz cümle elbette incitici olabilir; fakat psikolojik şiddetten söz etmek için çoğu zaman tekrar, niyet, güç ilişkisi ve davranışın genel örüntüsü önemlidir. Bu ayrım, hem kavramı doğru kullanmak hem de gerçekten zarar veren ilişkileri görünür kılmak için gereklidir.

Psychology Times yazarlarından

• Romantik İlişkilerde Psikolojik Şiddet
• En Derinde Yakalanmayan Hırsız: Psikolojik Şiddet
• Psikolojik Şiddet: Görünmeyen Yaraların İzleri
• Şiddetin En Acı Hali: Psikolojik Şiddet
• İşyerinde Mobbing: Sessiz Bir Psikolojik Şiddet Biçimi

Kaynaklar

• American Psychological Association. APA Dictionary of Psychology: “psychological abuse” maddesi.
• Stark, E. (2007). Coercive Control: How Men Entrap Women in Personal Life.