Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Öz Şefkat Nedir? Kendine Destekle Yaklaşmanın Psikolojisi

5 dk.okuma süresi
Öz Şefkat Nedir? Kendine Destekle Yaklaşmanın Psikolojisi

Öz şefkat nedir?

Öz şefkat, kişinin hata yaptığında, zorlandığında ya da yetersiz hissettiğinde kendine sert bir iç sesle değil, anlayış ve destekle yaklaşmasıdır. Kristin Neff’in tanımladığı bu kavram; kendine nezaket, ortak insanlık duygusu ve bilinçli farkındalık bileşenlerinden oluşur.

Öz şefkat nedir?

Öz şefkat, zorlandığımızda, hata yaptığımızda ya da kendimizi yetersiz hissettiğimizde kendimize düşmanca değil, anlayışla yaklaşabilmektir. Bu kavramı psikoloji literatüründe ayrıntılı biçimde tanımlayan isim Kristin Neff’tir. Neff’e göre öz şefkat üç temel bileşenden oluşur: kendine nezaket, ortak insanlık duygusu ve bilinçli farkındalık.

Kısaca söylemek gerekirse öz şefkat, “Bunda zorlanmam normal” diyebilmek; acıyı inkâr etmeden, kendini aşağılamadan ve sorunla baş başa kalmadan yanında olabilmektir. Bu nedenle öz şefkat, “kendini şımartmak” ya da “hata önemsememek” değildir. Tam tersine, duygusal olarak dürüst ama sert olmayan bir iç tutumdur.

Günlük hayattan örnekler

Bir sınavdan düşük not aldığınızda iç sesiniz “Yine başaramadın, zaten hiçbir şeyi doğru yapamıyorsun” diyebilir. Öz şefkatli bir yaklaşımda ise aynı durum şöyle karşılanır: “Üzüldüm, çünkü emek verdim. Bu not beni tanımlamaz; neyin eksik kaldığına bakıp bir sonraki adımımı planlayabilirim.” Aradaki fark, problemi yok saymak değil; problemi kişiliğe saldırıya çevirmemektir.

Benzer şekilde, işte bir sunum sırasında hata yaptığınızda ya da ilişkide kırıcı bir şey söylediğinizde, öz şefkat sizi mazur göstermeye çalışmaz; ama utanç içinde donup kalmanızı da engeller. Kişi hem sorumluluğu kabul edebilir hem de kendisini insan olarak değersizleştirmeden toparlanabilir. Bu, özellikle uzun vadeli ilişki ve iş yaşamında dayanıklılığı destekleyen bir tutumdur.

Öz şefkat, günlük küçük anlarda da görünür. Trafikte sinirlendiğinizde, yoğun bir günün ardından tükenmiş hissettiğinizde ya da bedeninizle ilgili olumsuz düşündüğünüzde, kendinize nasıl konuştuğunuz önem kazanır. Sert bir iç eleştiri çoğu zaman yalnızca stresi artırır; daha yumuşak, gerçekçi bir iç diyalog ise kişinin yeniden düzenlenmesine yardımcı olabilir.

Neden olur?

Öz şefkatin düzeyi, çoğu zaman erken yaşantılarla, öğrenilmiş aile iletişimiyle ve kişinin duygularla ilişki kurma biçimiyle bağlantılıdır. Çocuklukta hata yapmanın sürekli cezalandırıldığı, duyguların küçümsendiği ya da yalnızca başarıya değer verildiği ortamlarda kişi, kendine karşı da sert bir dil geliştirebilir. Böyle bir iç ses, zamanla otomatikleşir.

Bilişsel olarak da insanlar çoğu zaman kendilerine başkalarına davrandıklarından daha acımasız yaklaşır. Bunun bir nedeni, kendi kusurlarımızı içeriden ve ayrıntılı biçimde yaşamamızdır; bu da hataları abartmamıza yol açabilir. Ayrıca sosyal karşılaştırma eğilimi, “herkes benden daha iyi” düşüncesini besleyerek öz eleştiriyi güçlendirebilir.

Psikolojik olarak öz şefkat, yalnızca “iyi hissetme” meselesi değildir; tehdit karşısında verilen tepkinin nasıl düzenlendiğiyle ilgilidir. Kişi kendine sert davrandığında, zihin çoğu zaman savunmaya geçer: kaçınma, erteleme, donma ya da aşırı çalışma gibi tepkiler ortaya çıkabilir. Daha şefkatli bir iç tutum ise hatayı tehditten çok öğrenme fırsatı olarak görmeyi kolaylaştırabilir.

Nasıl fark edilir ve başa çıkılır?

Öz şefkat eksikliği çoğu zaman çok tanıdık bir iç sesle fark edilir. Kişi sık sık kendini küçümsüyor, küçük hataları büyütüyor, kendine karşı anlayış göstermeyi “zayıflık” sayıyorsa bu alanda zorlanıyor olabilir. Başka belirtiler de şunlardır: başarısızlık sonrası uzun süre toparlanamama, sürekli kusur arama, duygusal zorlanmayı tek başına taşıma çabası.

Başa çıkmak için ilk adım, iç eleştiriyi fark etmektir. “Şu anda kendime ne söylüyorum?” sorusu, otomatik düşünceleri görünür kılar. Ardından şu üçlü yaklaşım işe yarayabilir: önce duyguyu kabul etmek, sonra bunun insan olmanın bir parçası olduğunu hatırlamak, en sonunda da kendinize destekleyici bir cümle kurmak. Örneğin: “Şu an zorlanıyorum. Bu, birçok insanın yaşayabileceği bir durum. Kendime biraz zaman ve anlayış verebilirim.”

Bir başka yararlı yöntem, kendinize yakın bir arkadaşınıza konuşur gibi konuşmayı denemektir. İnsanlar başkalarına karşı çoğu zaman daha adildir; aynı dili kendilerine de taşımak, iç sertliği yumuşatabilir. Ayrıca uyku, dinlenme, sınır koyma ve yardım isteme gibi davranışlar da öz şefkatin pratik yüzüdür. Eğer yoğun utanç, değersizlik duygusu ya da kendine zarar verme düşünceleri eşlik ediyorsa, bir ruh sağlığı uzmanından destek almak önemlidir.

Benzer ve karıştırılan kavramlar

Öz şefkat sıklıkla özgüvenle karıştırılır, ama aynı şey değildir. Özgüven, kişinin kendi yetkinliğini nasıl değerlendirdiğiyle ilgilidir; öz şefkat ise yetkin hissetmediği anlarda kendine nasıl davrandığıyla ilgilidir. Bu yüzden özgüveni yüksek ama öz şefkati düşük biri, başarıda iyi hissedip hata anında çok sertleşebilir.

Bir diğer karışan kavram özsaygıdır. Özsaygı daha çok kişinin kendine verdiği değerle ilgilidir; öz şefkat ise bu değerin tehdit altında olduğu anlarda devreye girer. Ayrıca öz şefkat, kendini aklama ya da sorumluluktan kaçma anlamına gelmez. Kişi hem hatasını görebilir hem de kendini yerden yere vurmadan düzeltme yoluna gidebilir.

Öz şefkat, “kendine acımak” ile de aynı değildir. Kendine acımada kişi çoğu zaman izole hisseder ve sorununu abartarak çevresinden kopabilir. Öz şefkatte ise ortak insanlık duygusu vardır: Zorlanmanın yalnızca bana özgü olmadığı, insan olmanın bir parçası olduğu kabul edilir. Bu fark, psikolojik dayanıklılık açısından önemlidir.

Psychology Times yazarlarından

Kaynaklar

Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101.

APA Dictionary of Psychology. Self-compassion maddesi.

Neff, K. D. (2003). The development and validation of a scale to measure self-compassion. Self and Identity, 2(3), 223–250.

Sık sorulan sorular

Öz şefkat ile özgüven aynı şey mi?

Hayır. Özgüven, kişinin kendini başarılı ya da yeterli değerlendirmesiyle ilgilidir; öz şefkat ise başarıya bağlı olmadan, zor anlarda kendine nasıl davrandığıyla ilgilidir.

Öz şefkat bencillik midir?

Hayır. Öz şefkat, kişinin kendi acısını ciddiye almasıdır; başkalarını önemsememek anlamına gelmez. Aksine, kendine daha dengeli yaklaşıp ilişkilerde daha yumuşak ve esnek olmayı kolaylaştırabilir.

Öz şefkat tembellik yapmamı sağlar mı?

Genellikle tam tersi olur. Kendine sert baskı yerine destekle yaklaşmak, utanç ve kaçınmayı azaltıp sorumluluk almaya ve yeniden denemeye yardımcı olabilir.

Öz şefkat eksikliği nasıl anlaşılır?

Kişi hata yaptığında hemen kendini küçümseyebilir, iç sesi çok sert olabilir, başarısızlıkları büyütüp başarıları küçümseyebilir. Zor duygulardan kaçınma ve aşırı eleştiri sık görülen işaretlerdir.

Öz şefkat öğrenilebilir mi?

Evet. Öz şefkat bir kişilik özelliği gibi dursa da, pratikle güçlendirilebilen bir beceridir. Farkındalık, daha gerçekçi iç konuşma ve kendine destekleyici davranışlar bu beceriyi artırabilir.

Psychology Times Psychology Times
Psychology Times editör ekibi: rehberler, psikoloji sözlüğü ve gündemi psikolojinin gözüyle anlatan yazılar.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!