Histeri, psikoloji ve psikiyatri tarihinde anlamı zaman içinde en çok değişen kavramlardan biridir. Geçmişte açıklanamayan bayılmalar, kasılmalar, hareket ve duyu kayıpları gibi çeşitli belirtilerle ilişkilendirilen bu kavram, kimi dönemlerde bedensel bir hastalık olarak görülürken, özellikle 19. yüzyıldan itibaren ruhsal süreçlerle birlikte ele alınmaya başlanmıştır. Charcot’nun nörolojik çalışmaları ve Freud’un bastırılmış çatışmalar ile konversiyon üzerine geliştirdiği görüşler, histerinin psikolojik açıdan incelenmesinde önemli bir dönüm noktası oluşturmuştur. Günümüzde “histeri” bağımsız bir klinik tanı olarak kullanılmasa da, bu kavramın tarihi beden ile zihin arasındaki ilişkinin nasıl değişen biçimlerde yorumlandığını göstermesi açısından önemini korumaktadır.
Histerinin Kökeni
“Histeri” kelimesinin kökeni Antik Yunancadaki hystera (rahim) kelimesine dayanır. Antik Yunan’da özellikle kadınlarda görülen bazı açıklanamayan fiziksel ve davranışsal belirtilerin rahmin vücut içerisinde hareket etmesiyle ilişkili olduğu düşünülüyordu. Bu yaklaşım, bugün bilimsel açıdan geçerli kabul edilmese de yüzyıllar boyunca histerinin kadın bedeniyle ilişkilendirilmesinin temelini oluşturdu. Böylece başlangıçta fiziksel bir açıklama üzerinden ele alınan histeri, zaman içerisinde tıbbi açıklamaların yetersiz kaldığı durumlarda başvurulan geniş ve belirsiz bir kategoriye dönüştü.
19. yüzyıla gelindiğinde ise histeriye bakış önemli ölçüde değişmeye başladı. Fransız nörolog Jean-Martin Charcot, histeriyi yalnızca kadınlara özgü bir durum olarak görmeyerek nörolojik bir çerçevede incelemeye başladı. Salpêtrière Hastanesi’ndeki çalışmaları, histerinin gözlemlenebilir belirtilerinin sistematik biçimde incelenmesine katkıda bulundu. Charcot’nun çalışmaları aynı zamanda daha sonra Freud’un da ilgisini çekecek olan önemli bir soruyu gündeme getirdi: Ortada belirgin bir fiziksel hasar yokken, beden neden gerçek ve gözlemlenebilir belirtiler üretebilir?
Charcot’nun çalışmaları, histerinin yalnızca kadınlara özgü ve açıklanamayan bir davranış biçimi olarak görülmesinin önüne geçerek, belirtilerin sistematik biçimde incelenmesini sağladı. Ancak histerinin nasıl ortaya çıktığı sorusu hâlâ yanıtlanmış değildi. Tam da bu noktada Sigmund Freud’un çalışmaları farklı bir açıklama sundu. Freud’a göre bazı bedensel belirtiler, kişinin bilinç düzeyinde farkında olmadığı ruhsal çatışmalarla ilişkili olabilirdi.
Freud’un geliştirdiği konversiyon kavramında, kabul edilmesi veya ifade edilmesi zor olan psikolojik çatışmanın fiziksel bir belirti biçiminde ortaya çıkabileceği öne sürülüyordu. Örneğin kişinin yaşadığı çatışma doğrudan ifade edilemediğinde, bu çatışmanın bedensel bir belirtiye “dönüşmesi” mümkün olabilirdi. Böylece beden, yalnızca biyolojik bir yapı olarak değil, aynı zamanda ruhsal yaşantıların ifade edilebildiği bir alan olarak ele alınmaya başlandı.
Buradaki önemli nokta, bu belirtilerin bilinçli olarak üretildiği anlamına gelmemesidir. Freud’un yaklaşımında kişi çoğu zaman yaşadığı çatışmanın kendisinin farkında değildir. Bu nedenle fiziksel belirti, kişinin kontrolü dışında ortaya çıkan gerçek bir deneyim olarak değerlendirilir. Histerinin psikolojik tarihindeki önemli dönüşüm de burada gerçekleşir: Belirti artık yalnızca “bedende ne oluyor?” sorusuyla değil, “bu belirti hangi ruhsal süreçlerle ilişkili olabilir?” sorusuyla da araştırılmaya başlanır.
Bastırma ve Bedenin Dili
Freud’un histeri açıklamasında önemli kavramlardan biri bastırmadır. Psikanalitik kurama göre kişi, kabul edilmesi zor olan bazı düşünce, duygu veya arzuları bilinçten uzaklaştırabilir. Ancak bastırılan içerik tamamen ortadan kalkmaz; farklı biçimlerde kendini gösterebilir. Histeri bağlamında Freud, ruhsal çatışmanın doğrudan bilinçte yaşanmak yerine bedensel bir belirti aracılığıyla ifade edilebileceğini savunmuştur.
Bu yaklaşım, beden ve zihin arasındaki ilişkinin tek yönlü olmadığını düşündürmesi açısından önemlidir. Kişi yaşadığı psikolojik çatışmanın farkında olmayabilir; buna rağmen bu çatışma bedensel deneyimi etkileyebilir. Böylece belirti, yalnızca ortadan kaldırılması gereken fiziksel bir sorun olarak değil, kişinin yaşadığı ruhsal süreç hakkında bilgi sağlayabilecek bir unsur olarak ele alınır.
Ancak burada Freud’un açıklamasını günümüz psikolojisinin kesin ve evrensel açıklaması olarak değerlendirmemek gerekir. Konversiyon belirtilerinin oluşumuna ilişkin modern yaklaşımlar, tek bir bilinçdışı çatışma modelinden çok daha karmaşık nörolojik, psikolojik ve sosyal süreçleri dikkate alır. Bu nedenle histeri tarihi, yalnızca Freud’un teorisinin geçmişten bugüne aktarılması değil; bedensel belirtilerin altında yatan mekanizmaları açıklama biçimimizin nasıl değiştiğinin de bir göstergesidir.
Histeriden İşlevsel Nörolojik Belirtilere
“Histeri” kavramı bugün resmi bir psikiyatrik tanı olarak kullanılmıyor. Geçmişte bu başlık altında ele alınan güçsüzlük, hareket kaybı, titreme, nöbet benzeri ataklar, duyu değişiklikleri ve konuşma sorunları gibi durumların bir kısmı, günümüzde İşlevsel Nörolojik Belirti Bozukluğu (Functional Neurological Symptom Disorder) kapsamında inceleniyor. Buradaki “işlevsel” ifadesi, yaşananların gerçek olmadığı veya kişinin bunları isteyerek ortaya çıkardığı anlamına gelmiyor. Kişi, kontrolü dışında gelişen ve tamamen gerçek fiziksel deneyimler yaşayabiliyor.
Freud’un döneminden farklı olarak modern yaklaşım, bu tabloyu tek bir bilinçdışı çatışmayla açıklamıyor. Stres, dikkat, beklentiler, geçmiş deneyimler ve beynin bilgiyi işleme biçimi gibi çeşitli etkenlerin bir araya gelmesi rol oynayabiliyor. Bu nedenle artık “Bu fiziksel mi, psikolojik mi?” sorusundan çok, beyin, beden ve psikolojik süreçlerin nasıl etkileştiği üzerinde duruluyor.
Histerinin geçirdiği dönüşüm, psikolojinin beden ve zihin arasındaki ilişkiye bakışındaki değişimi de gösteriyor. Geçmişte tek bir başlık altında toplanan çok farklı durumlar, bugün daha ayrıntılı klinik çerçeveler içinde ele alınıyor.
Histerinin tarihi, aslında tek bir hastalığın hikâyesinden çok, insanın bedenini ve zihnini anlama biçiminin değişimini gösteriyor. Antik dönemde bedensel bir açıklamayla başlayan bu kavram, Charcot ile nörolojik bir çerçeveye taşınmış, Freud ile ruhsal çatışmalar üzerinden yeniden yorumlanmış ve zamanla yerini daha ayrıntılı klinik tanımlara bırakmıştır.
Bu nedenle histeriyi yalnızca “bedensel bir hastalık” ya da “bastırılmış bir çatışmanın sonucu” olarak görmek bugünün bilgisiyle yeterli değildir. Freud’un düşünceleri psikoloji tarihinde önemli bir dönüm noktası olsa da, modern yaklaşımlar beden ve ruh arasındaki ilişkiyi çok daha karmaşık bir süreç olarak ele alıyor.
Belki de histerinin psikolojik tarihinden geriye kalan en önemli soru şudur: Bir insanın yaşadığı fiziksel deneyimi anlamak için yalnızca bedenine bakmak yeterli midir? Günümüzde bu soruya verilen yanıt giderek daha bütüncül bir hale geliyor. Çünkü insan deneyiminde beden ve zihin birbirinden tamamen ayrı iki alan değil; sürekli birbirini etkileyen iki parçadır.
Kaynakça
- American Psychiatric Association. (2022). Functional neurological symptom disorder (conversion disorder). American Psychiatric Association. (Psikiyatri)
- Aybek, S., & Perez, D. L. (2022). Diagnosis and management of functional neurological disorder. The BMJ, 376, o64. https://doi.org/10.1136/bmj.o64 (BMJ)
- Bogousslavsky, J. (2020). The mysteries of hysteria: A historical perspective. International Review of Psychiatry, 32(5–6), 437–450. https://doi.org/10.1080/09540261.2020.1772731 (PubMed)
- Kanaan, R. A. A. (2016). Freud’s hysteria and its legacy. Handbook of Clinical Neurology, 139, 37–44. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-801772-2.00004-7 (PubMed)
- Pick, S., Goldstein, L. H., Perez, D. L., & Nicholson, T. R. (2019). Emotional processing in functional neurological disorder: A review, biopsychosocial model and research agenda. Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry, 90(6), 704–711. https://doi.org/10.1136/jnnp-2018-319201 (BMJ Nöroloji Dergisi)
- Stone, J., & Edwards, M. J. (2012). Trick or treat? Showing patients with functional neurological symptoms their physical signs. Practical Neurology, 12(2), 80–84.
- Vuilleumier, P. (2013). Brain circuits implicated in psychogenic paralysis in conversion disorder and hypnosis. Neurophysiologie Clinique/Clinical Neurophysiology, 43(4), 245–256.