Duygusal manipülasyonun bir türü olan gaslighting kavramının çıkış noktası, yazar Patrick Hamilton tarafından 1938 yılında yazılan bir oyundur. Oyundaki erkek karakter, sistematik bir biçimde gaz lambasının ışığını kısarak eşine yalan söyler ve eşinin zihninden şüphe duymasına neden olarak onu manipüle etmeye çalışır. Bu manipülasyon türü daha sonra filmlerde de ele alınmıştır ve 1970’lerden beri bilinçli olarak karşıdakinin düşüncelerini, duygularını etkilemeye çalışarak onu yönlendirmek anlamında kuramsal olarak ifade edilmektedir (Çabuk ve Kumova, 2024).
Duygusal manipülasyon, en genel anlamda psikolojik bir şiddet türü olarak tanımlanmaktadır. Duygusal manipülasyon; aşağılama, küçük düşürme, kurban rolündeki kişinin ihtiyaçlarını ve isteklerini yok sayma veya görmezden gelme ve kurbanın kendi aklından şüphe duymasına neden olmaya yol açacak şekilde davranma gibi çok farklı şekillerde görülebilmektedir. Literatüre sanat aracılığıyla giren ve son dönemde üzerine daha fazla çalışma yapılan gaslighting kavramı da duygusal manipülasyon yöntemlerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Gaslighting, mağdurların psikolojik sağlıklarını derinden etkileyen tehlikeli bir yöntem haline gelebilmektedir (Akdeniz ve Cihan, 2023).
Gaslight Filmi Üzerinden Gaslighting Kavramı
Bu yazıda, son dönemde oldukça popüler olan gaslighting kavramının; Gaslight filmi analiz edilerek açıklanması amaçlanmaktadır. Filmler ve diziler aracılığıyla sunulan karakterler; süreç içindeki değişimlerinin gözlemlenebilmesi, yaşam döngülerinin takip edilmesi ve kişilik özelliklerinin analiz edilebilmesi açısından psikolojik kuramların pekiştirilebilmesi için olanak sağlamaktadır. İçerdiği manipülasyon teknikleri açısından ele alınan Gaslight filmi, 1944 yapımı psikolojik gerilim filmidir.
Film, teyzesi tarafından büyütülen Paula Alquist’in teyzesi öldürüldükten sonra Londra’dan İtalya’ya taşınması ile başlamaktadır. Paula’nın teyzesi öldürülmüş ve cinayet çözülememiştir. Küçüklüğünden beri kendisine bakan teyzesinin ölümü ise annesi olmayan Paula için büyük bir travma oluşturmuş durumdadır. Bu süreçte Paula müzik eğitimi almaya başlar ve birlikte çalıştıkları piyanist Gregory Anton ile romantik bir ilişki yaşarlar ve evlenirler. Film temelde, bu ilişki içinde yavaş yavaş manipüle edilen Paula’nın gaslighting’e maruz kalma sürecini konu edinmektedir.
Gaslighting Nasıl İşler?
Literatürde sıklıkla romantik ilişkilerdeki biçimi ele alınan gaslighting kavramı, temelde kişinin algıladıklarının aslında olmadığı şeklinde yönlendirilmesiyle kendinden şüphe duymasına sebep olunmasıdır. Manipülatör kişi, kurban rolündeki kişiye gerçekliğinden emin olduğu şeyleri hatalı olarak gösterir ve onu tepkilerinin abartılı olduğuna inandırmaya çalışır.
Manipülatör için temel amaç, karşısındaki kişinin duygularını ve düşüncelerini yanlış bir şekilde yönlendirerek istediği sonuca ulaşmaktır (Nazir ve Özçiçek, 2022). Gaslighting; bilgiyi gizlemek, bilgiyi değiştirmek, yanlış bilgi sunmak, eksik bilgi vermek, mağdur üzerinde kontrol kurmaya çalışmak, mağduru dış dünyadan izole etmeye çalışmak ve mağdurun kendinden şüphe etmesini sağlamak gibi farklı şekillerde görülebilir (Demirel, 2020).
Gaslighting’in Psikolojik ve Fiziksel Etkileri
Kurban rolündeki kişiler gaslighting’e uzun süre maruz kaldıklarında; sık sık yaptıklarının yanlış olduğunu düşünüp kendini sorgulama ve özür dileme davranışları, kaygı bozuklukları, özgüven eksikliği, manipüle edildikleri konuları hatırlamada güçlük ve depresyon yaşayabilmektedirler (Çabuk ve Kumova, 2024).
Ayrıca gaslighting’e maruz kalan kişilerde midede ağrı, göğüs sıkışması, uyku bozuklukları gibi fiziksel belirtiler de görülebilmektedir. Gaslighting mağduru olan kişiler bu manipülasyonun sonucunda; kendilik algısını, kimlik duygusunu ve öz saygısını yitirecek noktaya gelebilirler (Uzun ve Uğurlu, 2024).
Paula ve Gregory Anton’un İlişki Dinamiği
Gaslight filmi karakterlerinin kişilikleri açısından incelendiğinde, kurban rolündeki Paula’nın telkine yatkın, hayır demekte zorlanan, onay ihtiyacı yüksek bir profil çizdiği görülmektedir. Manipülatif kocasının ise kontrol ihtiyacı yüksek, ani ve dürtüsel kararlar alan ve suçlayıcı bir kişilik örüntüsü taşıdığı gözlemlenmektedir.
Bu durum özellikle ilişkilerinin başlamasından sonra evlilik kararı aldıkları süreçte görülebilmektedir. Paula acele etmek istememesine rağmen Gregory Anton kontrol sağlamaya çalışmakta, ani kararlar almakta ve Paula’yı ikna etmektedir. Benzer şekilde yaşayacakları yeri de Gregory seçmiş ve onun seçimi sonucunda Paula, teyzesinin öldüğü ve kendisi için travmatik olan bir eve yerleşmek durumunda kalmıştır.
Algının Bozulması ve Gerçeklikten Şüphe Etme
Film boyunca Gregory, eşi Paula’nın algılarını bozmaya çalışmakta, ona yanlış bilgiler vermekte, hasta olduğuna inandırmakta ve bu sayede onu sosyal hayattan alıkoymaktadır. Sosyal hayattan kopan Paula gitgide kötü hissetmekte ve bu hisler öz güvenini düşürmektedir.
Bu durumda kendine güveni kaybolan Paula, giderek kocası Gregory Anton’a muhtaç olmakta, ona karşı bağımlılığı artmakta ve onun fikirleri daha önemli hale gelmektedir. Anton, Paula’nın söylediği şeyleri duymadığını ve aslında söylemediğini iddia etmekte, eşyalarının yerini değiştirmekte ve bu sayede Paula’nın gerçek ve hayal arasında ayrım yapamamasına sebep olmaktadır.
Gaslighting kuramının çıkış noktası olan ve isminin bu şekilde anılmasını sağlayan durum ise filmde açık bir biçimde görülmektedir. Anton, evde bulunan gaz lambalarının ayarlarıyla her gün oynamakta, odayı daha karanlık hale getirmekte ve karısı Paula bu değişikliği fark ettiğinde ise her şeyin aynı olduğunu söyleyerek bu durumu inkâr etmektedir. Tüm bu algı oyunları sonucunda Paula’nın günden güne psikolojisinin bozulduğu, depresif belirtilerinin arttığı gözlemlenebilmektedir.
Sonuç
Gaslighting, romantik ilişkilerde görülebilen ve fark etmesi zor olan bir duygusal manipülasyon türüdür. Gaslighting’e uzun süreli maruz kalmanın sonucunda umutsuzluk, karamsarlık gibi belirtilerin eşlik ettiği depresyon ve kaygı bozuklukları yaşanabilmektedir.
Ayrıca bu manipülasyona maruz kalan kişi, hayatın diğer alanlarında ve diğer sosyal ilişkilerinde de sorun yaşayabilmekte, öz güven sorunları ortaya çıkmakta ve bu durumun uzun süreli etkileri olabilmektedir. Manipülasyon tekniklerine maruz kalmak fark etmesi zor olan bir durum olabilmektedir; ancak kişi bu konudaki farkındalığını artırarak benliğini koruma altına almaya çalışabilir. Farkındalığın artması sonucu öz değer konusunda gelişerek ve daha iyi baş etme stratejileri geliştirerek gaslighting sonrası uzun süreli etkilerden korunabilir.
Kaynakça
Akdeniz, B., ve Cihan, H. (2023). Gaslighting ve kişilerarası ilişkiler: Sistematik derleme çalışması. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 16(1), 146-158.
Çabuk, B., ve Kumova, F. (2024). Gaslighting olgusunun sosyodemografik faktörler ve kişilik eğilimleri bağlamında incelenmesi. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (23), 211-238.
Demirel, Y. (2020). Gerçeklik algısını bozmaya yönelik tehlikeli bir psikolojik istismar biçimi: Gaslighting. Euroasia Journal of Social Sciences and Humanities, 7(12), 8-15.
Nazir, T., ve Özçiçek, A. (2022). Gaslighting: İkiyüzlü bir duygusal istismarla yüzleşmek. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(3), 241-250.
Uzun, F. İ., ve Uğurlu, N. B. (2024). Gaslighting ve psikolojik yaklaşım. Ejons International Journal, 8(3), 374-380.
