Günlük yaşamda karşılaşılan zorlukların çoğu, yaşanan olaylardan çok bu olaylara nasıl tepki verildiğiyle ilişkilidir. Bazı insanlar karşılaştıkları güçlükler karşısında uyum sağlayıp yaşamlarına devam edebilirken, bazıları aynı durumlarda daha yoğun ve olumsuz duygular yaşayabilmektedir. Bu farklılığın temelinde, bireylerin psikolojik olarak ne kadar esnek ya da katı bir tutuma sahip oldukları söylenebilir.
Psikolojik Katılık Nedir?
Bireyin duygularından, düşüncelerinden ve deneyimlerinden kaçınarak değerlerinden uzaklaşması, psikolojik katılık olarak adlandırılmaktadır (Bilgen, 2021). Duygu, düşünce ve deneyimler gibi içsel ve dışsal yaşantılardan kaçınma, kısa vadede işlevsel görünerek geçici bir rahatlama sağlasa da uzun vadede bireyin yaşamını kısıtlayarak psikolojik işlevselliğini olumsuz yönde etkilemektedir (Stoddard ve Afari, 2022). Psikolojik katılık, birbiriyle ilişkili altı süreç aracılığıyla açıklanmaktadır (Bilgen, 2021): Deneyimsel kaçınma (rahatsız edici tüm deneyimlerden uzaklaşma), bilişsel kaynaşma (düşüncelerle aşırı özdeşleşme), geçmiş ve geleceğe aşırı odaklanma (an içerisinde kalamama, şu anki deneyimden kopma), kavramsallaştırılmış benlik (katı benlik algısına sahip olma), değerlerin açık olmaması (kişisel değerlerin net olmaması) ve eylemsizlik/kaçınma (değerler doğrultusunda davranış sergilememe).
Örneğin, iş yerinde sunum yapacak bir birey düşünelim. Sunum öncesinde “Kesin hata yapacağım” düşüncesine aşırı derecede inanır (bilişsel kaynaşma) ve geçmişteki küçük hatalarını ya da olası kötü senaryoları zihninde sürekli canlandırır (geçmiş ve geleceğe aşırı odaklanma). Kendini “yetersiz” olarak tanımlamaya başlar (kavramsallaştırılmış benlik) ve kaygı hissetmemek için sunumdan kaçınmayı ya da ertelemeyi tercih eder (deneyimsel kaçınma ve eylemsizlik/kaçınma). Bu süreç, kısa vadede rahatlama sağlasa da uzun vadede kişiyi giderek güçlenen bir kaçınma döngüsünün içine sokar.
Psikolojik Esneklik Nedir?
Bireyin duygularını, düşüncelerini, anılarını ve deneyimlerini kabul ederek anın içinde farkındalıkla deneyimlemesi ve değerleri doğrultusunda davranış sergilemesi, psikolojik esneklik olarak tanımlanmaktadır. Psikolojik katılıkta olduğu gibi psikolojik esneklik de altı temel süreçle açıklanmaktadır (Bilgen, 2021): Kabul (deneyimleri değiştirmeye çalışmadan olduğu gibi kabul etme), bilişsel ayrışma (düşünceye sadece düşünce olarak bakma), şimdiki anla temas (dikkatin anda kalması ve geçmiş/gelecek odağından uzaklaşma), bağlamsal benlik (kişinin kendisini düşünce, duygu ve davranışlarından ayrı, onları izleyen bir konumda deneyimlemesi), değerler (kişiye anlam ve yön veren yaşam ilkeleri) ve kararlı eylemler (değerler doğrultusunda zorluklara rağmen adım atma).
Sunum örneğini psikolojik esneklik açısından ele alalım. İş yerinde sunum yapacak birey, “Kesin hata yapacağım” düşüncesini bastırmak yerine onun varlığına izin verir (kabul). “Rezil olacağım” gibi düşünceleri gerçeklik olarak değil, sadece bir düşünce olarak fark eder (bilişsel ayrışma). Kaygı ortaya çıktığında geçmişe ya da geleceğe kapılmak yerine dikkatini ana yönlendirmeye çalışır (şimdiki anla temas). Kendini “yetersiz” diye tanımlamak yerine bu düşünceleri sadece zihninden geçen düşünceler olarak izler (bağlamsal benlik). Sunumu, kişisel değerleriyle (örneğin gelişim ve sorumluluk gibi) uyumlu bir adım olarak görür (değerler) ve tüm zorlayıcı duygulara rağmen sunumu yapmayı seçer (kararlı eylem). Bu yaklaşım, kişinin içsel deneyimleriyle mücadele etmek yerine onlarla hareket edebilmesini sağlar ve değerleri doğrultusunda adım atmasına imkân tanır.
Özet
Psikolojik katılık, bireyin deneyimlerle kurduğu katı ilişki nedeniyle yaşamını daha zor ve kısıtlı hale getirebilir. Psikolojik esneklik ise zamanla geliştirilebilen daha esnek bir yaklaşım biçimidir. Bu yaklaşımda ilk adım, deneyimleri kontrol etmeye ya da ortadan kaldırmaya çalışmak yerine onları olduğu gibi kabul etmektir. Kişi, kabul ederek içsel yaşantılarına alan açabildiğinde, onlarla mücadele etmek yerine onlarla birlikte hareket edebilme olanağı kazanır. Bir sonraki aşamada, düşüncelere mutlak gerçeklikler olarak bakmak yerine yalnızca zihinden geçen düşünceler olarak yaklaşmak yer alır. Bununla birlikte geçmişe ya da geleceğe odaklanmak yerine dikkati içinde bulunulan ana yönlendirmek sürecin önemli bir parçasıdır. Ayrıca bireyin yaşamını kendi değerleri doğrultusunda şekillendirmesi, tüm bu süreçleri anlamlı hale getirir. Bu yaklaşım, kişinin yaşamı daha esnek ve işlevsel bir biçimde deneyimlemesine katkı sağlar.
