Okullarda Yükselen Alarm
Son yıllarda okullarda yaşanan şiddet olayları artık yalnızca bireysel vakalar olarak değerlendirilemeyecek bir düzeye ulaşmıştır. Özellikle Şanlıurfa ve Kahramanmaraş’ta yaşanan ve kamuoyuna yansıyan olaylar, bu meselenin ne kadar geniş bir zemine yayıldığını göstermektedir. Bu tür olayları yalnızca “anlık öfke” ya da “ergenlik dönemi davranışı” olarak açıklamak, sorunun derinliğini görmezden gelmek anlamına gelir.
Burada dikkat edilmesi gereken temel nokta şudur: Şiddetin nedenlerini anlamaya çalışmak ile şiddeti meşrulaştırmak aynı şey değildir. Aksine, nedenleri doğru analiz etmek, bu davranışları önleyebilmenin ilk adımıdır. Ancak aynı zamanda net bir çizgi de çekilmelidir: “Şiddet, hangi koşulda ortaya çıkarsa çıksın kabul edilebilir bir davranış değildir.”
Aile: İhmal, İnkâr ve Görmezden Gelinen Uyarı İşaretleri
Çocuğun duygusal, sosyal ve davranışsal gelişiminin temeli ailede atılır. Çocuk; öfkeyle nasıl baş edeceğini, hayal kırıklığıyla nasıl başa çıkacağını ve sınırları nasıl algılayacağını ilk olarak aile içinde öğrenir. Bu nedenle aile, yalnızca bir bakım alanı değil, aynı zamanda bir “psikolojik eğitim ortamıdır.”
Ancak günümüzde iki temel sorun öne çıkmaktadır: duygusal ihmal ve davranışsal inkâr.
Duygusal ihmal, çocuğun ihtiyaçlarının sistematik biçimde göz ardı edilmesiyle ortaya çıkar. Bu durum, çocuğun kendini değersiz hissetmesine ve yoğun bir içsel gerilim yaşamasına neden olabilir. Bu gerilim, sağlıklı ifade kanalları olmadığı zaman dışa dönük öfke olarak ortaya çıkabilir (Cankardaş, 2018).
İnkâr ise daha örtük ama bir o kadar kritik bir problemdir. Birçok ebeveyn, çocuğunda ortaya çıkan saldırgan davranışları fark etmesine rağmen bunu kabullenmekte zorlanır.
“Aman bizim çocuk yapmaz”,
“Yanlış anlaşılmıştır”,
“Onu da zorlamışlardır”
gibi söylemler, sorunu çözmek yerine erteleyen savunma mekanizmalarına dönüşür.
Burada önemli bir psikolojik süreç devreye girer: bilişsel çelişki (cognitive dissonance). Ebeveyn, “iyi çocuk” algısı ile “problemli davranış” gerçeği arasında kaldığında, çoğu zaman gerçeği reddetmeyi tercih eder. Ancak bu durum, çocuğun davranışının sınırlandırılmasını geciktirir.
Oysa çocukların en çok ihtiyaç duyduğu şeylerden biri net ve tutarlı sınırlardır. Sınır konulmayan bir ortam, çocuk için özgürlük değil; belirsizlik ve kontrolsüzlük anlamına gelir.
Model Alma ve Öğrenilmiş Davranışlar
Sosyal öğrenme kuramına göre çocuklar, davranışları gözlemleyerek ve model alarak öğrenirler. Ev içinde kullanılan iletişim dili, öfke anındaki tepkiler ve çatışma çözme biçimleri; çocuğun zihninde “normal” davranış kalıpları olarak yer eder (Metin ve ark., 2022).
Eğer bir çocuk, sorunların bağırarak, küçümseyerek ya da güç kullanarak çözüldüğünü gözlemliyorsa, bu yöntemleri içselleştirmesi oldukça olasıdır. Bu noktada ebeveynlerin ve bakım verenlerin rolü kritik hâle gelir.
Çocuğa “sakin ol” demek, eğer yetişkin kendisi sakin kalamıyorsa etkili değildir. Çünkü çocuk için en güçlü öğrenme kaynağı söylenenler değil, yaşananlardır.
Dış Faktörler: Medyanın Rolü ve Sınırları
Günümüzde çocuklar ve ergenler, dijital içeriklerle yoğun bir etkileşim içindedir. Diziler, filmler ve özellikle şiddet içeren oyunlar, davranış üzerinde etkili olabilecek önemli uyarıcılardır. Bu içeriklerde şiddetin çoğu zaman sonuçsuz, hızlı ve “çözüm odaklı” gösterilmesi, gerçeklik algısını etkileyebilir.
Ancak burada kritik bir ayrım yapılmalıdır:
Medya, doğrudan bir neden değil; etkiyi güçlendiren bir faktördür.
Araştırmalar da göstermektedir ki, aynı içeriklere maruz kalan her çocuk aynı davranışı sergilemez. Burada belirleyici olan; çocuğun psikolojik dayanıklılığı, aile yapısı, duygusal ihtiyaçlarının karşılanma düzeyi ve sosyal çevresidir (Yörük ve ark., 2015).
Yani medya, uygun zemin varsa etkisini artırır; tek başına belirleyici değildir.
Okul Ortamı: Sosyal Gerilimin Yoğunlaştığı Alan
Okullar, çocukların yalnızca akademik değil, aynı zamanda sosyal olarak da sınandıkları ortamlardır. Akran ilişkileri, kabul görme ihtiyacı, rekabet ve başarısızlık korkusu; çocuklar üzerinde ciddi bir baskı oluşturabilir (Bolat ve ark., 2011).
Özellikle akran zorbalığına maruz kalan ya da sosyal olarak dışlanan çocuklarda, biriken öfke zamanla saldırgan davranışlara dönüşebilir. Ancak burada yine net bir ayrım yapmak gerekir:
Bu durumlar şiddeti açıklayabilir,
ama asla haklı çıkarmaz.
Şiddet bir iletişim biçimi değildir; öğrenilmiş bir tepkidir. Ve öğrenilmiş her davranış gibi, daha sağlıklı alternatiflerle değiştirilebilir.
Bireysel Farklılıklar ve Koruyucu Faktörler
Aynı çevresel koşullara maruz kalan her çocuğun şiddete yönelmemesi, bireysel farklılıkların önemini ortaya koymaktadır. Bazı çocuklar zorlayıcı koşullara rağmen daha sağlıklı baş etme becerileri geliştirebilir (Zinnur Kılıç, 2011).
Bu noktada devreye giren koruyucu faktörler şunlardır:
• Güvenli bağlanma ilişkileri
• Duyguların ifade edilebildiği bir ortam
• Tutarlı ve sınır koyabilen ebeveynlik
• Olumlu rol modeller
• Sosyal destek sistemleri
Bu faktörler, çocuğun stresle başa çıkma kapasitesini artırır ve şiddete yönelme riskini azaltır.
Sonuç: Anlamak Yetmez, Sınır Koymak Şart
Okullarda artan şiddet olaylarını tek bir nedene indirgemek mümkün değildir. Bu durum; aile dinamikleri, sosyal çevre, bireysel özellikler ve kültürel etkilerin birleşimiyle ortaya çıkar.
Ancak burada en kritik denge şudur:
Çocuğu anlamaya çalışmak ile davranışı tolere etmek aynı şey değildir.
Şiddeti görmezden gelmek, onu büyütür. Aşırı cezalandırmak ise sorunu derinleştirir.
Gerekli olan şey; net sınırlar, tutarlı müdahale ve sağlıklı iletişimdir.
Belki de asıl soru hâlâ geçerliliğini koruyor:
Biz gerçekten ne zaman böyle olduk,
ve daha önemlisi; sorunu ne kadar erken görüp müdahale ediyoruz, yoksa görmemeyi mi tercih ediyoruz?
Kaynakça
Bolat, S. D., Şahin, R., & Baloğlu, M. (2011). Aile içi şiddet ve okul zorbalığı. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 6(2), 147-162.
Cankardaş, S. (2018). Çocukluktan yetişkinliğe duygusal ihmal ve etkileri. Online Psikoloji Dergisi (ONTO), 15, 47-51.
Metin, G. A., Zengin, O., & Erkoç, B. (2022). Çocuklarda sosyal öğrenme sürecinin sosyal hizmet perspektifinden incelenmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 22(54), 43-62.
Yörük, S., Koçyiğit, M., & Turan, M. (2015). Dizi filmler ve bilgisayar oyunlarının ortaöğretim öğrencilerinin şiddet algısına etkisi nitel bir araştırma. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(4), 127-142.
Zinnur Kılıç, E. (2012). Ergenlerde Şiddet Kullanımı: Bireysel ve Ailesel Etkenler. Archives of Neuropsychiatry/Nöropsikiyatri Arşivi, 49(4).
