Her Şey Yolundaydı Ama… Kız Çocuklarında DEHB’nin Gözden Kaçan Yüzü
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkati düzenleme, dürtüleri kontrol etme ve hareketlilik düzeyini yönetme alanlarında güçlüklerle karakterize, nörogelişimsel bir bozukluktur. DEHB denildiğinde ilk akla gelen tablo belirgindir. Çok hareketli olan çocuk, yerinde duramaz ve dikkatini toplayamaz; okul içinde uyum bozan çocuğu fark eden öğretmen, aileyi psikiyatriye yönlendirir. Ancak DEHB yalnızca dikkatini verememek veya aşırı hareketli olmak değildir. Kişinin dikkatini, davranışlarını ve günlük yaşamını düzenleme biçimiyle ilişkilidir. Dikkat, dürtü kontrolü ve hareketliliğin yanı sıra planlama, organizasyon, zaman yönetimi, duygu düzenleme ve sosyal ilişkiler gibi pek çok alanı etkileyebilir. Bazen ödevlerine başlayamayan, zamanını yönetemeyen (tembel diye nitelendirdiğimiz), duygularını düzenlemekte zorlanan, sosyal ilişkilerinde kendisini sürekli kontrol eden veya hata yapmamak için aşırı çaba harcayan bir çocuğun deneyiminde de karşımıza çıkar. Özellikle kız çocuklarında bu güçlükler sessizlik, uyumluluk ve mükemmeliyetçilik gibi davranışların ardında görünmez hâle gelebilir. Bu sıfatları kız çocuklarında görmeyi öyle bekler, hatta öyle takdir ederiz ki, neden diye sormak aklımıza gelmez. Bu durumda aileler "Ama her şey yolundaydı, neden böyle oldu?" sorusu ile karşımıza gelir.
Bir çocuğun sınıfta sorun çıkarmaması, yönergelere uyması veya akademik olarak başarılı olması, DEHB belirtileri yaşamadığı anlamına gelmez. Özellikle kız çocuklarda maskeleme durumu sık sık görülür. Kız çocukları belki sırada rahatça oturur, derste sorun çıkarmaz. Ama dikkat dağınıklığı baskın olabilir. Dikkatsizlik belirtileri ön planda olan çocuklar; hayal kurma, yönergeleri kaçırma, unutkanlık, işe başlamakta zorlanma ve dikkatini sürdürme güçlüğü nedeniyle fark edilmeden kalabilir. Çocuk, yaşadığı güçlüklerin başkaları tarafından fark edilmemesi için fazladan çaba gösterebilir. Böylece davranışı maskeleyebilir. Örneğin, arkadaşlarını gözlemleyerek nasıl davranması gerektiğini anlamaya çalışır, unutmamak için her şeyi tekrar tekrar kontrol eder.
Kız çocukları genellikle, sakin, ağırbaşlı, dikkatli ve bir biçimde durması gerektiğini öğrenerek yetişir. Aileler çoğu kez erkek çocuğun yaramazlığını normal karşılar, ancak kız çocuktan bunu beklemez. Bu bağlamda bakıldığında, kız çocuklarının birçoğunun dikkat eksikliği ve hiperaktiviteyi maskelemesi, küçüklükten gelen alışkanlıkları bir sürdürme biçimidir belki de. Ailenin erkek çocuğu kadar hata yapma hakkı çoğu zaman olmayan kızlar, eleştirileri engellemek için her konuda aşırı hazırlanmayı öğrenir. Daha çocukluktan içimize işleyen cinsiyet rolleri, bizi biz yapan şey nörogelişimsel olsa bile maskelememizi gerektirebilir.
Bunun yanı sıra, kız çocuklarında DEHB'ye eşlik edebilen kaygı, depresif belirtiler, düşük benlik saygısı ve duygusal düzenleme güçlükleri, asıl nörogelişimsel güçlüğün fark edilmesini zorlaştırabilir. Örneğin:
- Dikkatini sürdüremediği için derslerde başarısızlık yaşayabilir ve zamanla akademik kaygı geliştirebilir.
- Unutkanlık ve dağınıklık nedeniyle sürekli eleştirildiğinde kendisini yetersiz hissedebilir.
- Sosyal ilişkilerde dürtüsel davranışları nedeniyle çatışmalar yaşayabilir.
- Sürekli yetişmeye, hatalarını telafi etmeye ve beklentileri karşılamaya çalıştığı için yoğun zihinsel yorgunluk yaşayabilir.
Bu noktada yalnızca kaygıya odaklanmak yeterli olmayabilir. Kaygının DEHB ile birlikte mi bulunduğu, yoksa DEHB'nin yarattığı güçlüklerle baş etme sürecinde mi geliştiği değerlendirilmelidir.
Aslında konu yalnızca tanı koyma meselesi değildir; çocuğun benlik algısı da bu durumdan etkilenir. Tanı alamayan veya güçlükleri fark edilmeyen çocuk, zamanla yaşadığı problemleri kendi kişiliğine atfedebilir. Kendini tembel olarak tanımlayabilir, yeterince çaba göstermediğini düşünebilir. Sosyal ilişkilerinde kendisini yetersiz hissedebilir, sürekli kendisini kontrol etme ihtiyacı geliştirebilir. Özellikle ergenlik döneminde artan akademik ve sosyal beklentiler, daha önce telafi edilebilen güçlüklerin daha görünür hâle gelmesine neden olabilir. İlkokulda aile desteğiyle sürdürülebilen düzen, ortaokul veya lise döneminde artan organizasyon ve bağımsızlık beklentileri karşısında yetersiz kalabilir. Büyüdükçe çocuk bunlarla baş etmekte daha çok zorlanabilir.
Grimell, Ericson ve Frick'in (2025) araştırma bulguları anlatılanları destekler. Araştırma, DEHB tanısı bulunan 15–18 yaşlarındaki on ergen kızla, okul ortamındaki toplumsal beklentiler ile bireysel benlik algısı arasındaki gerilimi incelemiştir. Araştırmada davranışları uyarlama ve bastırma, duygular ve kalıp yargılarla baş etme, okul yaşamında yaşanan güçlükler ve ilaç tedavisinin etkisi olmak üzere dört temel tema belirlenmiştir. Katılımcıların özellikle okul ortamında sosyal olarak kabul görmek ve beklenen öğrenci rolüne uyum sağlamak için davranışlarını düzenlemeye çalıştıkları görülmüştür. Araştırma, dikkat eksikliği ve hiperaktivite tanısı olan kızların deneyimlerini yalnızca belirtiler üzerinden değil, toplumsal cinsiyet beklentileri, okul ortamı ve kimlik gelişimi bağlamında da ele almanın önemini ortaya koymaktadır.
Kız çocuklarda DEHB'nin maskelenmesi konusunun araştırılması ve konu hakkında farkındalık yaratmak işte bu yüzden oldukça önemlidir. Çünkü çoğu zaman kayıp giden konulamamış basit bir tanı değil, gerçekleştirilemeyen ve yitip giden bir potansiyel olarak kendini gösterir...
Kaynakça
- Kaynakça (APA 7):
- Grimell, J., Ericson, M., & Frick, M. A. (2025). Identity work among girls with ADHD: Struggling with Me and I, impression management, and social camouflaging in school. Frontiers in Psychology, 16, 1591135. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1591135 Young, S., Adamo, N., Ásgeirsdóttir, B. B., Branney, P., Beckett, M., Colley, W., Cubbin, S., Deeley, Q., Farrag, E., Gudjonsson, G., Hill, P., Hollingdale, J., Kilic, O., Lloyd, T., Mason, P., Paliokosta, E., Perecherla, S., Sedgwick, J., Skirrow, C., ... Woodhouse, E. (2020). Females with ADHD: An expert consensus statement taking a lifespan approach providing guidance for the identification and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in girls and women. BMC Psychiatry, 20, Article 404. https://doi.org/10.1186/s12888-020-02707-9
