Ergenlik, biyolojik, psikolojik, entelektüel gelişim ve olgunlaşma süreçlerinin gerçekleştiği çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemidir (Yavuzer, 2014). Erken çocukluk döneminde (0-6 yaş) yaşanan deneyimlerin, duygusal izlerin, şemaların bireyin mizacına yansıdığı bir süreçtir. Bu hassas evrede çocuklar bedenlerinde görülen fiziksel değişimlerin çevre tarafından sahne ışığı altında izlendiği düşüncesiyle (spotlight etkisi) beden imajına dair kaygı duyabilir. Çevre, aile, arkadaş, okul gibi sosyal ortamlardan aldığı olumlu ya da olumsuz geribildirimler çocuğun beden imajına dair özgüvenini, yeme tutumunu, kendilik algısını, akranlarıyla iletişimini, benlik saygısını büyük ölçüde etkiler. Bu dönemde beden imajı ile ilgili sürekli olumsuz yoruma maruz kalan çocuklarda cinsiyet ve kültür açısından farklı belirtiler görülür.
Ergenlik Döneminde Kimlik Gelişimi
Kimlik gelişimi, ergenler için kendini kanıtlama ve kimliğini ortaya koyma çabalarının ön plana çıktığı zor ve karmaşık bir süreci içermektedir (Adelson, 1980; Uba ve Huang, 1999; Wires ve ark., 1994). Bu süreçle birlikte birey; bedenindeki hızlı değişimleri, bu değişimlerin altında yatan nedenleri ve “kim olduğunu” sorgulamaya başlamaktadır (Erikson, 1968).
Erikson (1968), kimlik gelişimi sürecini, ergenlik döneminin en önemli krizi olarak tanımlar. Bu kriz, farklı rollerin neden olduğu karmaşa içerisinde bireyin gerçek kimliğini keşfetme çabalarını temsil eder (Gerrig ve Zimbardo, 2014).
Spotlight Etkisi ve Beden İmajı
Beden imajı, bireyin kendi fiziksel görümüne dair geliştirdiği çok boyutlu algısal ve duygusal tutumdur. Spotlight etkisi ise bu algıyı çarpıtan bilişsel bir illüzyon olarak; ergenin, bedensel özelliklerinin çevre tarafından sürekli ve aşırı derecede gözlemlendiği yanılsamasına yol açarak kişisel memnuniyetsizliği ve psikopatolojik kırılganlığı artırmaktadır.
Beden İmajında Kültür ve Cinsiyet Farklılıklarının Rolü
Beden imajı, yalnızca çocuğun aynadaki yansıması değil; içinde yaşadığı toplumun ona tuttuğu kültürel bir aynadır. Bu ayna, coğrafyaya ve cinsiyete göre “ideal bedeni” yeniden tanımlar. Bir ergen için “görülmek” ve “onaylanmak” bu kültürel aynada kendine yer bulabilmekle eş değerdir.
-
Güney Kore: K-Beauty ve Standartlaşmış Beden İmajı Algısı: Modern Kore kültüründe beden imajı, hem kadınlar hem de erkekler için endüstriyel bir standart haline gelmiştir. K-Beauty etkisiyle porselen bir cilt ve ince hatlar, sadece estetik değil; sosyal bir statü ve nezaket göstergesi olarak kabul edilir. Bu durum, ergenlerde “her an izleniyorum” (spotlight etkisi) hissini dijital bir baskıya dönüştürerek, estetik müdahaleleri erken yaşlarda bir zorunluluk haline getirmektedir.
-
Moritanya: Leblouh ve Zenginlik Sembolü Olarak Beden İmajı Algısı: Afrika’nın bazı bölgelerinde (özellikle Moritanya) “zayıflık” bir fakirlik ve bakımsızlık göstergesi sayılırken, şişmanlık bir güç ve bereket sembolüdür. Leblouh geleneğinde genç kızlar, ailenin refah seviyesini temsil etmek ve evliliğe hazır olduklarını kanıtlamak adına zorla beslenmektedir.
Burada ergen çocuğun beden imajının, kişisel algıdan ziyade coğrafi ve kültürel olarak spesifik nitelikleri barındırdığı ve her çocuğun beden imajı algısının çevre, kültür, cinsiyet açısından değişim gösterdiğini belirtmek önemlidir.
-
Erkekler açısından: Toplumun beklentisine göre kaslı ve maskülen bir görünüm, bazen de Kore örneğindeki gibi daha soft ve bakımlı bir imaj, “güç” ve “kabul” ile eşleşir.
-
Kızlar açısından: Beden, genellikle toplumsal bir onay aracı olarak görülür. Kızlar, bulundukları ortamın “güzellik” tanımına ayak uydurmak uğruna (ister zayıf kalarak, ister şişmanlamaya çalışarak) hiç olmadıkları biri gibi davranmaya veya bedenlerini bu uğurda dönüştürmeye daha yatkın hale gelebilirler.
Beden İmajının Psikopatolojiye Yansıması
Yeme Bozuklukları: Yeme Bozuklukları (YB), ergenlik dönemi boyunca görülebilen oldukça sık ve ciddi bir psikopatolojik tablodur. DSM-5’e (Tanısal ve İstatiksel Zihinsel Bozukluklar El Kitabı-5) göre yeme bozuklukları sekiz alt gruba ayrılmıştır: anoreksiya nervoza (AN), blumia nervoza (BN), tıkınırcasına yeme bozukluğu (TYB), pika, geri çıkarma (geviş getirme) bozukluğu, tanımlanmış diğer bir beslenme ve yeme bozukluğu ile tanımlanmamış beslenme ve yeme bozukluğu. Yeme bozukluklarında diğer ruhsal bozukluklarla eş tanıya sıklıkla rastlanmakla birlikte; bu tablo, diğer psikiyatrik bozukluklara oranla daha yüksek kronikleşme riskine ve olumsuz sonuçlara yol açma eğilimine sahiptir (Berkman ve ark., 2007; Field ve ark., 2012).
Beden Dismorfik Bozukluğu (BDB); dış görünümde başkalarınca gözlenebilir olmayan ya da önemsenmeyecek düzeyde olan bir veya birden fazla kusur/özür algısıyla aşırı uğraş duyma olarak tanımlanmaktadır (Amerikan Psikiyatri Birliği, 2013). BDB tanısı alan bireyler, fiziksel görünümlerinde genellikle birden fazla bölgenin kusurlu, çirkin veya çekici olmadığı düşüncesine sahiptirler.
Sonuç
Çocuğun koşulsuz kabulü ve öz şefkati ilk hissettiği yer ailesidir. Kültür, cinsiyet, coğrafya fark etmeksizin koşulsuz kabulü ebeveynleri tarafından deneyimleyen çocuk, bedenindeki her detayın kendine özgü ve biricik olduğunun farkında olarak kendisine ve çevresine şefkatle yaklaşır. Akranlarının boyunu, kilosunu, bedenindeki herhangi bir kusuru yargılamayarak iletişim kurar. Ebeveynlerin tutum, davranış, değer yargılarını gözlemleyen çocuk, çevresine de bu öğrenilmiş şablonlar üzerinden bir ayna tutar.
Örneğin; küçüklüğünden itibaren bedenin, kilonun, görünümün yargılandığı belki de küçümsendiği bir ortamda yetişen çocuk çevresine de bu döngüyü yansıtabilir. İstisnai bir durum olarak belki de yaşadığı evde oldukça saygı, sevgi ve kabulü hissetti fakat okul ortamında, arkadaş çevresinde gruptan dışlanmamak adına tipik akran baskısı ile arkadaşının ya da herhangi birinin fiziksel görünümüne dair kırıcı yorumda bulunarak alay, küçümseme, aşağılama, hakaret vb. olumsuz ve yıkıcı davranışları gerçekleştirebilir. Bu durumda okulda öğretmenlerin öğrencileri çeşitli seminerlerle bilgilendirmesi, yargılamadan net ve açık bir üslupla uyarması, sosyal medyadaki filtre, estetik algısına dair konuşulması, çocuğun beden imajına dair düşünce kalıplarının olumlu pekişmesi açısından önem arz eder. Unutulmamalıdır ki her çocuğun bedeni, ruhunun bu dünyadaki yegane evidir. O evin nasıl göründüğünden ziyade, içinde nasıl hissedildiği; ancak çocuğun kendisini her haliyle sevebilmesi ve o çatının altında “koşulsuz kabulü” hissetmesiyle anlam kazanır.
Kaynakça
-
Adelson, J. (Ed.). (1980). Handbook of adolescent psychology. Wiley.
-
Amerikan Psikiyatri Birliği. (2014). Ruhsal bozuklukların tanısal ve sayımsal elkitabı (DSM-5). (E. Köroğlu, Çev.). Ankara: Hekimler Yayın Birliği. (Orijinal Basım Tarihi 2013).
-
Berkman, N. D., Lohr, K. N., ve Bulik, C. M. (2007). Outcomes of eating disorders: A systematic review of the literature. International Journal of Eating Disorders, 40 (4), 293-309. https://doi.org/10.1002/eat.20369
-
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.
-
Gerrig, R. J., ve Zimbardo, P. G. (2014). Psikolojiye Giriş: Psikoloji ve Yaşam. (G. Sart, Çev. Ed.). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
-
Yavuzer, Haluk. (2014). Gençlik Çağı: Gelişimi ve Sorunlarıyla Ergenlik Dönemi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
